Olov bilan himoyalangan yer, Ozodiston va «forslaştiriş». Janubiy Ozarboyjon yoxud Eron Ozarboyjoni tarixi

Otabegilar davlatini poytaxt Tabrizni egallagan Xorazmşoh Jaloliddin Manguberdi tugatadi. Xorazmşoh öldirilgaç bu yerlar ham Möğullar imperiyasi tarkibiga qöşib olinadi.

Keyingi asrlarda Janubiy Ozarboyjon yerlari turli turkiy sulolalar tomonidan boşqariladi. Ozarboyjonliklar asos solgan tarixdagi eng kuçli davlat, şubhasiz, 1502 yilda taşkil topgan Safaviylar davlati edi. Ardabillik turkiy uruğlardan bölgan Ismoil Safaviy poytaxti Tabriz bölgan ulkan Safaviylar davlatiga asos soladi. Safaviylar davrida şimoliy Ozarboyjon yerlari ham imperiyaga qöşib olinadi va ozarboyjonliklar şimoldagi yerlarga ham ança mustahkam örnaşadi.

Aynan şu davrda şia oqimi namoyandalari bölgan Safaviylar ölkada şialikni tarğib qiladi. Ozarboyjondagi turkiy qabilalar orasida ham şialik keng tarqaladi.

Safaviylar davlati kuçsizlanib, tarqoqlikka yuz tutgaç biroz vaqt Usmonlilar nazoratida bölgan Janubiy Ozarboyjon yerlari Nodirşoh afşor davrida yana Eronga böysundiriladi.

Böliniş

Aynan Nodirşoh vafotidan söng, XVIII asr örtalaridan zamonaviy Ozarboyjon xonliklari davri boşlanadi. Eronda yuz bergan böliniş va tartibsizliklar ortidan Ozarboyjon yerlarida bir neçta mustaqil xonliklar taşkil topadi. Şimoliy Ozarboyjonda Boku, Şamaxi, Taliş, Ganja, Qoraboğ, Darband, Naxçivon, xonliklar taşkil topgan bölsa, Janubiy Ozarboyjonda Ardebil, Zanjon, Maku, Qazvin, Tabriz, Serab, Urmiya, Xalxal, Merend xonliklari paydo böladi.

Erondagi Zendlar sulolasi Ozarboyjon xonliklari ustidan hukmronlikni tiklay olmaydi. Biroq tez orada sahnaga turkiylarning qojar uruğidan bölgan Oğa Muhammadxon çiqadi. Eronni birlaştirgan Oğa Muhammadxon mustaqil Ozarboyjon xonliklarini ham tugata boşlaydi. Köplab Ozarboyjon xonliklari (asosan janubiy) Qojarlarga böysundiriladi. Oğa Muhammadxon Kavkazga katta yuriş uyuştirib, Gruziyani mağlub etadi va Tbilisini egallaydi.

Bu paytda Kavkaz uçun kuraşga Rossiya imperiyasi ham qöşiladi. Oğa Muhammadxon Rossiya ta’sirini kamaytiriş uçun ikkinçi Kavkaz yurişiga tayyorlanayotganda, 1797 yil Şuşada zaharlab öldiriladi.

1804 yilda Birinçi Eron-Rossiya uruşi boşlanadi. Qariyb ön yil davom etgan uruş Rossiya foydasiga Guliston şartnomasi tuzilişi bilan tugaydi. Sulhga köra, Eron Gruziya, Doğiston va Şimoliy Ozarboyjonning katta qismini Rossiyaga beradi. Armaniston, Janubiy Ozarboyjon va Naxçivon Eron tarkibida qoladi.

Tez orada Ikkinçi Eron-Rossiya uruşi boşlanadi va u 1828 yil Turkmançoy şartnomasi imzolanişi bilan yakunlanadi. Şartnomaga binoan, Armaniston, Naxçivon va Şimoliy Ozarboyjonning sönggi hududlari ham Rossiyaga ötib ketadi. Aras daryosi özaro çegara etib belgilanadi.

Arasdan şimolda joylaşgan Boku, Şamaxi, Qoraboğ, Ganja hamda Taliş (bunisi janubda) xonliklari yerlari Rossiya nazoratiga ötadi. Janubdagi Tabriz, Ardebil, Zanjon, Urmiya, Qazvin kabi Ozarboyjon şaharlari esa Eron ixtiyorida qoladi. Şu tariqa Ozarboyjon xalqi va hududi ikkiga bölinadi.

Milliy ozodlik harakatlari va «forslaştiriş»

Eron Ozarboyjoni bölinişdan söng ham ança vaqt şimollik qardoşlari bilan aloqani saqlab qoladi.

1905 yil Eronda konstitutsion inqilob yuz beradi. Mamlakatda tartibsizliklar boşlanadi. Vaziyatdan foydalangan janubiy ozarboyjonliklar 1908-1909 va 1920 yilda öz mustaqil davlatlari — Ozodistonni tuzişga intiladi. Bu harakatga boşçilik qilgan Muhammad Xiyoboniy töliq mustaqillikni emas, balki keng huquqlar berilgan muxtoriyatni talab qiladi. Xiyoboniy bolşeviklar bilan hamkorlik qilişdan boş tortadi va ulardan yordam olmaydi.

Biroq Tehron janubiy ozarboyjonliklarga yon bermaydi va barça norozilik harakatlarini bostiradi.

1925 yil Eronda hokimiyatga Rizo Şoh Pahlaviy kelgaç, mamlakatda «forslaştiriş» siyosatini boşlab yuboradi.

Rizo Şoh «yagona Eron xalqi» tuşunçasini yoyişga harakat qiladi. Mamlakatning forsiy bölmagan hududlarida (Janubiy Ozarboyjon, Kurdiston, Luriston, Xuziston kabi) fors tilining tarqalişiga alohida e’tibor beriladi.

Xususan, Rizo Şoh ta’lim, matbuot va iş yuritişda ozarboyjon tilidan foydalanişni taqiqlaydi. Ozarboyjondagi barça yirik lavozimlarga forslar tayinlanadi. Turkiy tildagi toponimlar forsçaga almaştiriladi. Eng yomoni, Tehron maqsadli ravişda mintaqada iqtisodiy diskriminatsiya siyosatini olib boradi. Bundan taşqari, janubiy ozarboyjonliklar mavsumiy işlaş uçun boradigan Şimoliy Ozarbayjon bilan çegara yopib qöyiladi.

Şohning bunday siyosati Eron Ozarboyjonida balansning buzilişiga olib keladi. Iqtisodiy diskriminatsiya sabab ozarboyjonliklarning katta qismi iş qidirib mamlakat markaziy qismi, Tehronga köça boşlaydi. Natijada köp millatli fors şaharlarida ozarlarning milliy öziga xosligi, tili asta-sekin yöqolib, assimilyatsiyaga uçraydi.

Biroq, Eronning Ozarboyjonga nisbatan olib borgan iqtisodiy, madaniy va lingvistik tazyiqlari qarşi tomonning ham uyğonişiga sabab böladi. Ozarboyjonliklar ularga nisbatan qilinayotgan ayirmaçilik siyosati ortidan milliy ananalarni kuçaytiradi.

Çunonçi, 1945 yilda bu yerda SSSR homiyligida hatto mustaqil davlat ham tuziladi. Ozarboyjon xalq hukumati deya atalgan bu respublika Ozarboyjon SSR yordamida hukumat şakllantiradi va şimol bilan birlaşiş böyiça işlar olib boradi.

Biroq bu respublika taşkil topganidan bir yil ötib tugatiladi. 1946 yil SSSR qöşinlari Ğarb bosimi ostida Eronni tark etadi. Şu yilning dekabr oyida fors qöşinlari Janubiy Ozarboyjon poytaxti Tabrizga kirib keladi.

Uşbu respublika tugatilişida Eron armiyasi özini öta tajovuzkor tutadi. Ular mahalliy aholiga nisbatan öta ayovsiz munosabatda böladi, dehqonlarning soqoli yoqib yuborilib, kalaka qilinadi, ularning ayollari va qizlari zörlanadi. Uylari talon-toroj qilinib, çorva mollari olib ketiladi.

Bu jarayonda umumiy hisobda14 mingga yaqin janubiy ozarboyjonlik öldiriladi (janubiy ozarboyjonliklar 500 nafar eronlik amaldorni qatl qilgandi). Janubiy Ozarboyjon muxtoriyati tugatiladi.

Keyingi yillarda ham Janubiy Ozarboyjonda «forslaştiriş» siyosati jadal olib boriladi.

Islom inqilobi davrida (1978-1979 yillar) ozarboyjonliklar inqilobning asosiy kuçi böladi. Tabrizda 100 ming kişi qatnaşgan inqilobni qöllab-quvvatlovçi namoyiş bölib ötadi. Mamlakatda boşlangan özgarişlar fonida ozarboyjonliklarda mustaqillikka erişiş uçun qulay imkoniyat paydo böladi. Ammo ular bundan foydalanmaydi.

Ozarboyjonliklarning mustaqillik uçun jiddiy kuraşmagani sababi, inqilobdan söng ular Eron hukumatidagi yuqori mansablarni egallay boşlagani edi. Xususan, 1981 yil prezidentlikka saylangan, hozirgi Eron oliy rahnamosi oyatulloh Ali Xominaiy etnik ozarboyjon. Şu yili uning boş vaziri bölgan Mir Husayn Musaviy ham etnik ozarboyjon bölgan. Şubhasiz, siyosatçilarga mustaqil Ozarboyjon davlatini tuzib, uni boşqargandan, butun Eronni boşqariş manfaatliroq köringandi.

Oyatulloh tuzumi milliy tuşunçalarni rad etdi va faqat diniy bölinişni inobatga oladi. Şu bois, Ozarboyjonga heç qanday muxtoriyat berilmaydi.

SSSR tarqalib, mustaqil Ozarboyjon respublikasi taşkil topgaç, Eron Boku bilan iliq munosabatlarni yölga qöyadi. Çegaralar oçiladi va qardoş xalqlar oilalari yana körişadi. Tehrondagilar janublik ozarboyjonlar şimolga ham şialikni yoyişidan umid qilgandi. Biroq bu yuz bermay, Şimoliy Ozarboyjon dunyoviylikni tanlagaç, çegaralarga tösiqlar qöyiş boşlanadi.

Şimoliy Ozarboyjon va Turkiya ta’sirida janubda ham milliy harakatlar kuçayadi va ozar tilini tiklaş talabi qöyiladi.

2003 yil Eron şimoli-ğarbida yirik namoyişlar bölib ötdi. Tehron bunga javoban namoyişlarni kuç bilan bostirdi va mitinglarda qatnaşgan 19 yoşli ozarboyjonlik talabani oşkora qatl qildi.

2006 yilda Eron gazetalaridan birida ozarboyjon tilini masxara qiluvçi karikatura paydo böldi va bu yangi noroziliklar tölqiniga sabab böldi. Lekin hukumat yana kuç işlatib, bu namoyişlarni ham bostirdi.

2011 yil butun Eronda bölib ötgan norozilik aksiyalarida ozarboyjonliklar ham qatnaşdi va hukumatdan diskriminatsion siyosatni töxtatişni, ozarboyjon tiliga hurmatni tiklaşni talab qildi. Aynan şu voqealardan keyin Tehronning pozitsiyasi yanada keskinlaşdi — Ozarboyjon milliy taşkilotlari a’zolari qamoqqa olindi yoki qatl qilindi.

Hozirgi vaziyat — keskinlaşuv

2022 yilda eronlik qiz Mahsin Amini ölimi ortidan boşlangan yangi norozilik namoyişlari fonida Ozarboyjonda yana milliy masalalar kötarildi. Nafaqat Ozarboyjon, balki butun Eronda milliy respublikalar muxtoriyati haqida tez-tez gapirilmoqda. Oyatulloh rejimi ayollar uçun ba’zi yon berişlarga bordi. Biroq milliy masalalarda heç qanday özgariş yöq.

Boku oyatulloh rejimini tinmay tanqid qilmoqda, Tehron esa Bokuni. Şimolliklar janub bilan birlaşiş, ularni kuraşga qözğaş harakatlarini olib boryapti.

17 oktyabr kuni Eron Ozarboyjon bilan çegarada yirik harbiy maşğulotlar boşladi. 20 noyabrda esa bunga javoban Turkiya va Ozarboyjon ham Eron bilan sarhadlarda «Qardoşlik muşti» nomli qöşma maşğulot ötkazişga kirişdi.

Har ikki tomon Aras daryosi ustida (öz hududiga qismida) köprik örnatib, undan tanklarni olib ötiş maşqini bajardi. Bu jiddiy signal bölib, Aras daryosi yuqorida aytilganidek ikki davlat çegarasining katta qismini belgilab beruvçi daryodir.

Ozarboyjon rasmiysi «ozarboyjonlik harbiylar kerakli paytda Arasni keçib ötişga tayyorligi»ni aytdi va «daryoning nariga tomonidagi duşmanlarga videoni köriş»ni tavsiya qildi.

Bu maşğulotlarda Turkiyaning qatnaşişi mintaqadagi vaziyatni murakkablaştirdi. Turklar maşğulotlarga özlari bilan F-16 qiruvçi samolyotlarini ham olib keldi. 6 dekabr kuni Turkiya mudofaa vaziri Hulusi Akar maşğulotlarga izoh berar ekan, şunday dedi: «Birimizning döstimiz, ikkinçimizning ham döstimiz, birimizning duşmanimiz esa şubhasiz ikkimizning ham duşmanimizdir».

25 noyabr kuni Ozarboyjon prezidenti Ilhom Aliyev Boku Erondagi ozarlarni himoya qiliş uçun qölidan keladigan barça işni qilişini aytdi. Bu esa, albatta, Tehronda keskin norozilikka sabab böldi.

Hozirda vaziyat uruş yoqasida bölmasa-da, ança jiddiy. Ikki tomon ham bir-birini bemalol keskin tanqid qilmoqda. Çegaradagi maşğulotlar har ikki tomonni sergaklantirdi. Eronda vaziyat notinç, içki norozilik kuçaygan. Bunday paytda diktaturalarga taşqi uruş katta yordam beradi. Bu orqali e’tiborni içki muammolardan çalğitiş mumkin. Jumladan, 1980-1988 yillardagi Eron-Iroq uruşi oyatulloh rejimini jiddiy mustahkamlagandi.

Hozir ham Eron mintaqada uruş boşlaş ehtimoli past. U şunçaki Janubiy Ozarboyjonga bosimni oşirişi mumkin. Boku ham Eronga bostirib kirişi ehtimoldan yiroq, hatto Turkiya uni qöllab-quvvatlasa ham. Ozarboyjon şundoq ham azaliy raqibga ega.

Janubiy Ozarboyjonda içki mustaqillik kuraşi boşlanişi varianti ham işonçsiz. Çunki ozarboyjonlarning katta qismi assimilyatsiyaga uçragan, qişloqlik konservator ozarboyjonlar uçun esa şialik milliy özlikdan muhimroq. Ular şia Eroni bilan birga bölişga qarşi emas.

Faqatgina talabalar va milliy ziyolilar mustaqillik uçun kuraşga tayyor, ammo ularning soni köp emas. Ma’lumotlarga köra, Erondagi barça ozarboyjonlarning adadi 15 milliondan 20 milliongaça. Bu Şimoliy Ozarboyjon aholisidan ikki baravar (10 million) köproq.

Biroq Janubiy Ozarboyjon mintaqasining özida (Ğarbiy va Şarqiy Ozarboyjon, Zanjon va Ardebil viloyatlari) 10 million atrofida ozarboyjon yaşaydi. Qolganlar butun Eron böylab tarqalgan. Bu ön milliondan qançasi milliy erkinlik ruhiga egaligi noma’lum.

Boku yana ön yillar davomida janublik qardoşlariga milliy harakat ruhini singdirişi, ularni turli sohada qöllab-quvvatlaşi ahvolning Boku foydasiga özgarişiga olib kelişi mumkin. Bunda dunyoviylik tarğiboti ham ança samarali bölişi mumkin. Çunki eronliklar oyatullohning mutaassib tuzumidan çarçagan. Biroq hozir na Tabriz özi kuraşni boşlay oladi va na Tehron bunga yöl qöyadi. Bokuning vaziyatga aralaşişi esa intervensiyaga aylanadi va 1980 yilgi Iroq holatini takrorlaydi.

Muhammadqodir Sobirov