Panadagi boşqaruv va savolli oqibatlar: “Özbekkömir” qanday şartlar bilan berilgandi?
|03:23 / 05.04.202338 61214 min
2020 yilda Qozoğiston kompaniyasiga işonçli boşqaruvga tortiq qilingan “Özbekkömir” bilan boğliq majburiyatlar oçiqlanmay kelyapti. “Angren” va “Yangi Angren” IESlari ham işonçli boşqaruvga berilişi ortidan milliardlab zarar jamlangan. Kun.uz'ga yetib kelgan işonçli boşqaruv şartnomasi boşqaruvçiga qanaqa majburiyatlar yuklatilganiga oydinlik kiritdi.
Tendersiz, tanlovsiz, ammo imtiyozlar bilan topşirilgan “Özbekkömir”
2019 yilda Rossiyaning “ProgressGortex” MÇJ “Özbekkömir” AJga işonçli boşqaruvçi sifatida jalb qilindi. Bunda “Özbekkömir” ustav kapitalidagi 45 foiz aksiyalar paketi işonçli boşqaruvga berilişi nazarda tutilgandi.
Biroq öşa yili oktyabr oyida qarorga özgartirişlar kiritildi va “Özbekkömir” Rossiya kompaniyasiga işonçli boşqaruvga berilmaydigan böldi.
Işonçli boşqaruvçi tendersiz, eng yaxşi takliflarni tanlab oliş asosida tanlanadigan böldi.
2020 yilda davlat aktivlarini boşqariş agentligi ötkazgan matbuot anjumanida “Özbekkömir” AJ Qozoğistonning “Central Asia Energy” kompaniyasiga işonçli boşqaruvga berilgani ma’lum böldi.
Qarorga köra, “Özbekkömir”ni işonçli boşqaruvga oladigan kompaniya jamiyatning rivojlantiriş strategiyasini amalga oşirişi kerak edi. Biroq bu rivojlantiriş strategiyasida nimalar nazarda tutilgani, işonçli boşqaruvçining qanday majburiyatlari borligi kabi masalalar yopiqligiça qoldi.
Vazirlar Mahkamasining 2019 yil noyabrdagi 909-sonli qarori, işonçli boşqaruvçining jamiyatni rivojlantiriş strategiyasi va işonçli boşqaruvga beriş töğrisida tomonlar örtasida tuzilgan şartnoma – yopiq.
Majburiyatlar, javobgarlik masalalari oçiqlanmagan holda, 2019 yildagi qaror bilan, istisno tariqasida, 2024 yil 1 yanvarga qadar işonçli boşqaruvçiga bir qator imtiyozlar berildi. Jumladan, u yuridik şaxslardan olinadigan foyda soliği, litsenziyalaş va sertifikatlaş bilan boğliq tölovlar, yiğimlar va davlat bojlari hamda bojxona bojlarini tölaşdan ozod qilindi.
Öz navbatida, “Özbekkömir” AJga ham soliq va bojxona imtiyozlari berildi.
Majburiyatlar
Kömir sanoatining bevosita içidagi manba Kun.uz'ga Davlat aktivlarini boşqariş agentligi, “Central Asia Energy” va “Özbekkömir” AJ örtasida 2020 yilda tuzilgan şartnomani taqdim etdi.
Mavzuga oid
Şartnomaga köra, “Özbekkömir” ustav kapitalidagi 90,08 foiz (35 930 547 ta aksiya) davlat uluşlari “Central Asia Energy”ga işonçli boşqaruvga berilgan.
Hujjatga asosan, işonçli boşqaruvçi quyidagilarni kafolatlaşi kerak:
Angren konida kafolatlangan va barqaror kömir qazib oliş;
“Angren IES” AJ, “Yangi-Angren IES” AJ va “Özbekkömir” AJni yagona kompleks sifatida, ular örtasida moliyaviy oqimlarni oqilona taqsimlagan holda boşqariş; bunda ular örtasida elektr va issiqlik energiyasining taqsimoti, şuningdek kömir mahsulotlarini işlab çiqarişni boşqariş;
mahalliy kömirdan birinçi navbatda “Angren IES” AJ, “Yangi Angren IES” AJ, aholi va budjet taşkilotlari ehtiyojlari uçun foydalaniş;
zarur hollarda, ehtiyojni qoplaş uçun import qilinadigan kömirning kafolatlangan yetkazib berilişini Iqtisodiyot vazirligi yoki boşqa vakolatli organlar bilan kelişiş.
Şuningdek, loyiha kompaniyasi yil davomida kömir yoqişga ötiş muddatlarini va işlab çiqariş hajmini oşirişi, “Angren” konida kömir işlab çiqariş quvvatlarini işga tuşirişni hisobga olgan holda foydalaniş xarajatlari va elektr energiyasini işlab çiqariş xarajatlarini optimallaştirişi va maqbul tariflarni aniqlaşi belgilangan.
Oqibatda nima böldi?
Angren va Yangi Angren IESlarni kompleks sifatida boşqarişni zimmasiga olgan işonçli boşqaruv ortidan IESlar zararga kirib ketdi. Ötgan davrda ikkala stansiyada 1,5 trillion sömlik zarar jamlandi. “Özbekkömir” ham 2020 yilda işonçli boşqaruvga berilgaç, yilni 184 mlrd söm zarar bilan yakunladi.
Aholi sovuq uylarda yaşaşga majbur bölgani va ketma-ket avariyalar röy berganidan keyin, 2023 yilning yanvar oyida Vazirlar Mahkamasi “Angren IES” AJni işonçli boşqaruvdan qaytarib olişga qaror qilgani aytildi.
Biroq “Özbekkömir”ning işonçli boşqaruvga beriş şartnomasini örganişlar çoğida ma’lum böldiki, aslida rasmiylar muammolar ortidan Angren IESni işonçli boşqaruvdan qaytarib olmagan, balki işonçli boşqaruv şartnomasi muddati 2022 yil dekabrda tugagan.
Garçi 2023 yil boşida ikkala IES ham işonçli boşqaruvdan olingani aytilgan bölsa-da, aslida Angren IES boşqaruvdan olinib, Yangi Angren IES va “Özbekkömir” AJ böyiça işonçli boşqaruv davom ettirilgan.
Kun.uz bilan suhbatda “Özbekkömir” AJ mas’uli şartnoma muddati 2023 yil yakuniga qadar uzaytirilganini tasdiqladi.
“Işonçli boşqaruvçi majburiyatlaridagi birinçi masala: boşqaruvçi kompaniya “Angren” kömir konida kafolatlangan kömir qazib olişi nazarda tutilgan. Nega “Apartak” kömir koni yöq degan savol tuğiladi. Holbuki, “Yangi Angren” koniga kömir butkul “Apartak” konidan yetkazib beriladi.
Ikkinçi masala, IESlar va “Özbekkömir”ni bir kompleks sifatida boşqarişga qarasak, bunda kondan kömirni qazib olib, uni IESlar uçun işlatiş nazarda tutilgan. Işonçli boşqaruvçi kompleks sifatida ratsional boşqarişni eplay olmadi. 2022 yil yanvardan avariyalar, undan oldin portlaşlar sodir böldi. 2023 yildan işonçli boşqaruvdan çiqarilgan “Angren” IES işonçli boşqaruvçidan tortib olinmadi, balki boşqaruvçi şunçaki undan voz keçib yubordi. Ular yuqori kaloriyali Qozoğiston kömirini yoqa olmadi, yonib ketaverdi. Angren IES ma’naviy eskirgani sababli, özlariga manfaatsiz korxonani boşqaruvdan çiqarib yuborib, Yangi Angren va “Özbekkömir”ni saqlab qolişdi”, – deydi manba.
Şartnomada “Central Asia Energy”, “Özbekkömir” AJ va Davlat aktivlarini boşqariş agentligi bilan birgalikda tuproqni tozalaş va kömir qazib olişni bosqiçma-bosqiç boşlaş böyiça “yöl xaritasi”ni işlab çiqiş majburiyatini ham olgan.
Unga köra, boşqaruvçi kompaniya loyiha kompaniyasining moliyaviy-iqtisodiy soğlomlaştiriş, boşqaruv tizimi samaradorligini oşiriş va texnologik qayta jihozlaş böyiça çora-tadbirlar körişi, şuningdek, “Angren” koni holatini barqarorlaştiriş uçun moliyalaştiriş manbalarini körsatgan holda zarur bölgan investitsiyalarning aniq hajmlarini aniqlaşi kerak.
“Boşqaruvçi kompaniya yangi texnikalar olib kelişi kerak edi, biroq haligaça yangi texnikalar olib kelinmadi. Texnologik qayta jihozlaş borasida işlar ketyapti, 2022 yil örtalarida bittagina qazib olişlarni bajaruvçi ekskavator olib kelindi”, – deydivaziyatdan xabardor suhbatdoşimiz.
Bundan taşqari, şartnomada “Angren” karerida foydali qazilmalarni qazib oliş işlarini barqaror va xavfsiz olib boriş, ekspluatatsiya xarajatlarini töliq qoplaş hamda jalb qilingan kreditlarni öz vaqtida qaytariş imkonini beruvçi zarur minimal rentabellikni hisobga olgan holda işlab çiqariş va tozalaş işlari hajmini ta’minlaş böyiça takliflar kiritiş ham belgilangan.
“Bizda kömir kon ustki qatlamini oçiş jarayoni amalga oşirilmayapti, ya’ni kon işlari xavfsiz olib borilmaydi. Bu şuni anglatadiki, ustki qatlam olib taşlanmasdan kömir olinyapti. Kon tagidan kömir olinib, ustki qatlamdagi tuproq qolib ketyapti, oxir-oqibat ustki qatlam tökilib tuşadi. Davlatga “plan”ni bajarib beriş kerak, ustki qatlam esa ular uçun katta ahamiyatga ega emas: uni sotib bölmaydi, sotsa ham unçalik katta foyda keltirmaydi. Ustki qatlamni olib taşlaş uçun texnika va ehtiyot qismlari yetişmayotganini aytişyapti. Boşqaruv kompaniyasi şu işlarni qilişi kerak: texnologik jihozlaş va şu vaqtgaça davlatning özi qilolmagan işni qiliş uçun kelgan-ku? Maqsad faqat foydamizga şerik böliş bölganmi? Agar boşqaruvçi kompaniya heç narsani özgartira olmasa, aktivlar davlatda turgani yaxşi emasmidi?”
Maqola boşidagi imtiyozlarni eslaymiz: boşqaruvçi kompaniya ayni şu işlarni amalga oşiriş uçun 2024 yilgaça körsatiladigan xizmatlar, olib kiriladigan tovarlar, uskunalar, maşina va mexanizmlar, butlovçi va ehtiyot qismlar, materiallar va texnologik jihozlarni olib kirişda, Özbekiston Respublikasining vakolatli organlarida litsenziyalaş va sertifikatlaşda tegişli tölovlar, yiğimlar va davlat bojlarini tölaşdan ozod qilingan.
Bundan taşqari, işonçli boşqaruvçi Özbekistonda işlab çiqarilmaydigan, belgilangan tartibda şakllantiriladigan röyxatlarga muvofiq çetdan olib kiriladigan loyiha va texnik hujjatlar, metall prokati, quriliş va yordamçi materiallar, asboblar va ularning qismlari, butlovçi buyum va qismlar, kimyoviy reaktivlar va laboratoriya mebellari uçun bojxona bojlarini ham tölamaydi.
Boşqaruvçining majburiyatlari qatorida “Angren” IES va “Yangi Angren” IES AJda mahalliy va import qilinadigan kömirdan optimal nisbatlarda foydalanişni ta’minlaş ham nazarda tutilgan. Bunda tabiiy gazdan foydalanişni maksimal darajada qisqartiriş kerakligi belgilangan.
Amalda esa, kömir importi statistikasi jamoatçilikda bahsli savollarni tuğdirdi. 2022 yilning 11 oyida Rossiyadan karrasiga qimmat kömir import qilindi. Bu davrda Özbekistonga 105,8 mln dollarlik 2,39 mln tonna kömir import qilingan. Kömirning örtaça narxi tonnasiga 44,1 dollarga yetgan (ötgan yil bilan taqqoslaganda 15,3 foizga qimmat). Özbekistonga Rossiyadan import qilinayotgan kömir Qozoğistondan keltirilayotganiga qaraganda 8,8 barobar, Qirğiziston kömiriga qaraganda esa 11,1 barobarga qimmatga tuşgan.
Işonçli boşqaruvçiga iş haqi
Şartnomada işonçli boşqaruvçiga ma’muriy xarajatlarni qoplaş uçun “Özbekkömir” AJ mablağlari hisobidan 1 mlrd 630 mln söm asosiy iş haqi belgilangan. Bu mablağlar har oyning 5-sanasiga qadar tölab berilişi közda tutilgan. Bundan taşqari, 2021 yil 1 yanvardan boşlab har yili asosiy tölov miqdorini 15 foizga oşirib boriş nazarda tutilgan.
Şuningdek, strategiyaning moliyaviy natijalaridan kelib çiqib, benefitsiar aksiyalari uluşi böyiça hisoblangan dividendlarning bir qismi hisobidan bonus tölanişi haqida ham söz boradi.
“Özbekkömir” Strategik islohotlar agentligiga ötişi kerak edi. Işonçli boşqaruv nima böladi?
2023 yil 1 martdagi 83-sonli prezident qarori bilan, 31 ta davlat korxonasi aksiyalari prezident huzuridagi Strategik islohotlar agentligiga ötkazilişi belgilandi. Bu korxonalar qatorida “Özbekkömir” ham bor edi.
Qaror bilan mazkur korxonalar ustav kapitalidagi davlat aksiya paketlari (uluşlari) “UzAssets” investitsiya kompaniyasi boşqaruviga berilişi belgilangan (“UzAssets”ning özi ham Davaktivdan olinib, Strategik agentlikka böysundirildi).
“UzAssets” iqtisodiyot uçun muhim ahamiyatga ega yirik korxonalarni isloh qiliş, ularning rentabelligi va operatsion samaradorligini oşiriş, samarali boşqarilişini va barqaror rivojlanişini ta’minlaş bilan şuğullanadi. Xöş, “Özbekkömir” Davaktivdan Strategik islohotlar agentligiga ötkazilsa, işonçli boşqaruv nima böladi? Kun.uz'ning bu boradagi söroviga agentlik matbuot xizmati quyidagiça javobni taqdim etdi:
“Xöjalik yurituvçi sub’yektlar faoliyatining şartnomaviy-huquqiy bazasi töğrisida”gi qonunning 15-moddasiga asosan, agar qonunçilikda yoki şartnomada boşqaça tartib nazarda tutilgan bölmasa, xöjalik şartnomasi taraflarning kelişuviga muvofiq özgartirilişi va bekor qilinişi mumkin. Şunga köra, şartnomani bekor qiliş yoki davom ettiriş tomonlarning kelişuviga asosan hal qilinadi”.
Oligarxiya?
2017 yil yanvarda Özbekistonda “SFI Management Group” MÇJ taşkil etilgan. Şu yilning özidayoq bu yangi kompaniyaga davlatga qaraşli yirik korxonalar – OKMK, “Özmetkombinat” va “Özikkilamçiranglimetall” işonçli boşqaruvga berilgandi. Bu boradagi kelişuvlar 2021 yil fevralida bekor qilindi.
Bu orada, Qozoğistondagi kiçik korxona (xodimlari soni 5 nafardan oşmaydigan) – “Gorniye raboti”ning ta’sisçiligida 2019 yili Özbekistonda “Central Asia Energy” MÇJ oçilgan. Bu kompaniya ham, avvalgisi kabi, oçilganidan keyin köp ötmay yuqorida aytib ötilgan uçta yirik davlat aktivining işonçli boşqaruvini qölga kiritgan (“Angren” va “Yangi Angren” IESlar hamda “Özbekkömir”).
Özbekiston hukumati metallurgiya zavodlarini SFI guruhiga, ikkita IES va kömir sanoatini esa qozoq kompaniyasiga nega heç qanaqa tanlovsiz berib yuborgani, ularga qanday majburiyatlar yuklatilganini heç qaçon oçiqlamagan.
Milliarder Alişer Usmonov 2018 yilda rusça Forbes'ga bergan intervyusida uning “Metolloinvest” holdingi SFI guruhi bilan hamkorlik qilişini, bu guruh boşqa bir taniqli milliarder Fattoh Şodiyevning akasi Kobul Şodiyevga tegişli ekanini aytgan. Oçiq manbalarda Şodiyev Bobur Kobuloviç (“Paxtakor” FKning sobiq prezidenti) “SFI Management Group” MÇJ kuzatuv kengaşi raisi bölgani haqida ma’lumotlar bor.
Kun.uz avval ham yozganidek, aynan SFI'ning Şodiyevlarga aloqadorligi ehtimoli şunisi bilan ham muhimki, 2019 yili “Central Asia Energy” taşkil etilgan vaqtda uning yuridik manzili “SFI Management Group”niki bilan bir xil bölgan (Toşkent şahri, Bunyodkor şohköçasi, 42/1). Bu esa Angrendagi IESlarning “işonçli boşqaruvçi”si ham Şodiyevlar bölişi mumkinligiga işora qiladi.
