Путин ва Си учрашуви нимани англатади?

Биринчидан, яқинда Россия президенти Владимир Путинга нисбатан Ҳаага трибунали томонидан қидирув эълон қилингандан кейинги Москвага келган биринчи давлат рахбари Си Жинпинг бўлди. Табиий, бу учрашув Ҳаага трибунали қидирув эълон қилишидан анча вақт олдин режа қилинган. Лекин, қидирув эълон қилинганидан кейин Хитой лидерининг Москвага келиши, Владимир Путин учун сиёсий ва геосиёсий дастак сифатида талқин қилинди.

Иккинчидан, ХХР раиси Си яқинда учинчи беш йиллик муддатга сайланиб, ўзининг биринчи хорижий ташрифини Москвадан бошлади. Бу, сиёсатда рамзий маънога эга. Бу билан, Си “менинг ташқи сиёсатимда Путин билан алоқалар – муҳим аҳамиятга эга” деган сигнални беради.

Учинчидан, 2016 йилдан бери дипломатик алоқалари узилган Саудия Арабистони ва Эрон Ислом Республикаси, айнан Пекинда, Си воситачилигида ярашишди. Бу билан, Си ўзини халқаро майдонда “энг катта тинчликпарвар воситачи” дея кўрсатмоқда.

Мана шу фонда, Си Россия ва Украина ўртасидаги урушни тўхтатиш борасида, бир ой муқаддам ўз режаси билан чиққан эди. Ҳалига қадар томонлар ушбу тинчлик режасини тамоман қарама-қарши талқин қилмоқда.

Ҳақиқатда, Хитойнинг 12 пунктдан иборат тинчлик режасида, Украина томонини ҳам, Россия томонини ҳам рози қиладиган нуқталар бор, ва шунинг учун ҳам, бу режа ўта зиддиятли қабул қилинмоқда.

Энг асосийси, ғарб стратеглари 1990-йиллардан бери қўрқиб келадиган сценарий юз бериш эҳтимоли кучайиб бормоқда. Бу – АҚШ бошчилигидаги коллектив ғарбга қарши қаратилган Россия-Хитой иттифоқи.

Си бошчилигида, ХХР ва АҚШ ўртасидаги рақобат ва стратегик тирашув, борган сари кристаллашиб бормоқда. АҚШ ўзининг истиқболни белгилаш борасидаги таҳлилий ҳужжатларида, айнан Хитойни ўзининг “энг асосий рақиби” сифатида белгилайди. Россияни эса “душман давлат” деб номласа-да, Москванинг ресурслари Хитойникига қараганда бир неча баравар чекланганлиги учун, асосий хавотирларини Пекин билан боғлайди.

Бошқача қилиб айтганда, Хитой эҳтиросга берилмайди, бой ва қудратли, бутун элита ўртасида консенсус бор, шунинг учун Пекин – АҚШ учун анча хавфли. Россияда Путин ҳокимиятдан кетиши билан, бу давлатнинг ички ва ташқи сиёсати ўзгаради, ва шу билан Россия-АҚШ ўртасидаги тирашув ўзгариш эҳтимоли юқори.

Демак, Путин ва Си учрашувлари, Россия пропагандаси томонидан “мана, Путин ҳали ҳам дунёдаги энг қудратли шахслар томонидан тан олинадиган, қудратли сиёсатчи” деган маънода талқин қилинди.

Си билан учрашувлар вақтида, Путин Хитой шаънига жуда кўплаб комплиментлар қилди. Лекин, Си эса, ўз нутқларида жуда вазмин ва дипломатик чегарадан чиқмади.

Кузатувчилар эътибор берган нуқталар шундан иборатки, бу учрашувларда Россия ва Хитой ўртасида ҳарбий ҳамкорлик ҳақида гап бўлмади, Россияга Хитой томонидан қурол-яроғ берилиши айтилмади. Хитой ўзини Россия тарафини қулловчи томон сифатида эмас, “тинчликпарвар воситачи” сифатида тақдим қилишга ҳаракат қилди. Шундай бўлса-да, глобал майдонда ХХР Россиянинг ғарбга қарши иттифоқчиси сифатида қабул қилинади. Чунки, Пекин ва Москвани бирлаштирувчи нарса – уларнинг Вашингтонга қарши стратегик ҳамкорлиги.

Айни пайтда, Пекин Украина урушига икки мезон билан ёндашади. Биринчиси, глобал геосиёсат – ва бу маънода, Украинанинг НАТОга интилиши, АҚШнинг яқин иттифоқчиси экани Пекинга ёқмайди. Лекин, ҳалқаро ҳуқуқ, ҳудудий яхлитлик, суверенитет нуқтайи назаридан, Пекин Украинанинг Россия томонидан ютилишини истамайди.

Пекиннинг риторикаси шуки, “давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги таъминлансин” дейди. Ва бу билан, Тайванни ўзининг бўлаги эканини урғулайди. Қолаверса, Хитой Халқ Республикаси ҳам, худди собиқ СССР каби, кўп таркибли давлат. Пекин ички сепаратизмни ўзи учун жиддий таҳдид деб билади.

Путин ва Си қўшма баёнотларида Марказий Осиё минтақаси ҳам тилга олинган. Улар Марказий Осиё минтақасига ташқи кучлар киришига карши эканини, рангли инқилобларга йўл қўймаслигини урғулашган. Бу баёнот билан, Путин ва Си Марказий Осиё минтақасини ўзларининг таъсири ва назорати остидаги минтақа сифатида кўришларини билдирган.

Аслида, вазият анча зиддиятли. Марказий Осиё минтақаси давлатларининг биринчи ва иккинчи савдо-иқтисодий ҳамкорлари бўлмиш ХХР ва РФнинг минтақага таъсири жуда катта. Лекин, айнан мана шу боғлиқлик фонида, минтақа давлатларининг суверенитети, сиёсий ва иқтисодий мустақиллиги ҳамда ҳудудий яхлитлигига қандайдир таҳдидлар бўлса, мана шу икки давлатдан кутиш мумкин. Россия давлатларнинг ҳудудий яхлитлигини тан олмаслигини кўп марта исботлади. ХХР эса қарзлар бериш ҳисобига геосиёсий босим воситаларини санъат даражасига кўтарди.

Камолиддин Раббимов,
сиёсатшунос