«Кутилмаган воқеа» – Қирғизистоннинг собиқ «иккинчи одами» ўз истеъфоси ҳақида

Қирғизистон Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси собиқ раиси Қамчибек Ташиев ўз истеъфоси юзасидан муносабат билдириб, бу қарор ўзи учун «кутилмаган» бўлганини маълум қилди. Унинг мурожаати тарафдорлари томонидан ижтимоий тармоқларда эълон қилинди.

Ташиев айни вақтда юрагини даволатиш учун Германияда бўлиб турибди.

У ўз баёнотида аввалроқ (2021 йилда) ўтказилган жарроҳлик амалиётидан сўнг тиббий кўрикдан ўтиш учун президент рухсати билан хорижга чиққани ва лавозимидан озод этиш тўғрисидаги қарорни кутмаганини айтган. Шу билан бирга, у ҳар қандай ҳолатда ҳам давлат раҳбари қарори ижро этилиши шартлигини таъкидлаган.

«Мен давлатимизга, халқимизга ва президентга ҳалол хизмат қилдим ва бундан фахрланаман. Афсуски, шахсий таркиб билан хайрлашиш имкони берилмади. МХДҚнинг ҳар бир ходимига миннатдорчилик билдираман ва уларга муваффақият тилайман!», – дейилади мурожаатда.

Мурожаат якунида у фуқароларни қонунларга риоя қилишга, ноқонуний ҳаракатларга йўл қўймасликка ва мамлакатда тинчлик ҳамда барқарорликни сақлашга чақирган.

10 феврал куни Қирғизистон президенти Садир Жапаров Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси Қамчибек Ташиевнинг ваколатларини муддатидан олдин тугатиш тўғрисидаги фармонини имзолади. У шунингдек Вазирлар Маҳкамаси раиси ўринбосари лавозимини ҳам йўқотди.

Жапаров ўз қарорини «давлат манфаатларини кўзлагани» билан изоҳлаган.

Унинг матбуот котиби Аскат Алагозов томонидан эълон қилинган баёнотда Жапаров бу орқали «жамиятда, жумладан, давлат тузилмалари ўртасида тарқоқликка йўл қўймаслик, аксинча – бирдамликни мустаҳкамлашни мақсади қилгани» айтилади.

Ташиевнинг истеъфоси ортидан президентнинг Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси тузилмасига ўзгартиришлар киритиш тўғрисидаги буйруғи ҳам имзоланди. Унга кўра, Чегара хизмати қўмита таркибидан алоҳида идора сифатида ажратилади, қўмитанинг 9-хизмати эса мамлакат президентига бўйсунувчи Давлат қўриқлаш хизматига айлантирилади.

Коррупцияга қарши кураш ва Ташиевнинг нуфузи ортиши

Қамчибек Ташиев азалдан амалдаги президент Садир Жапаровнинг яқин сафдоши ҳисобланган.

У мамлакатнинг олдинги президентлари даврида мухолифатда бўлади ва 2011 йилги президентлик сайловларига номзодини қўйиб, 14,32 фоиз овоз билан учинчи ўринни эгаллаганди.

2012 йил октябрида у ва Жапаров Бишкекда Қумтор ишига қарши ўтказилган митинг етакчилари бўлишган ҳамда парламентни штурм қилишда қатнашишган. Ўшанда уларнинг иккиси ҳам қўлга олиниб, судланган.

2020 йил октябрида бўлиб ўтган ва Сооронбай Жээнбеков ҳокимиятдан кетиши ҳамда унинг ўрнига Садир Жапаров келиши билан якунланган намойишларда ҳам фаол қатнашади. Бу воқеалар якунида у Қирғизистон Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси лавозимини эгаллайди.

Ташиев кейинги беш йил мобайнида мамлакатдаги энг қудратли иккинчи шахсга айланади.

Жапаровнинг президентлиги мамлакатда коррупцияга қарши жиддий кураш эълон қилиш билан бошланганди ва бу миссияни бажаришда Ташиев раҳбарлигидаги Миллий хавфсизлик давлат қўмитасига кенг ваколатлар берилади.

Унинг раҳбарлигида қўмита кўплаб юқори мартабали амалдорларни коррупцияда айблаб қўлга олган ва миллиардлаб маблағларни давлат бюжетига қайтарган.

«Беш йиллик кампания давомида Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси бюджетни 300 миллиард сомга (34 миллион доллар) тўлдирди», – деганди Ташиев ўтган йил декабр ойида журналистларга берган интервюсида.

Унинг сўзларига кўра, мингдан ортиқ турли кўчмас мулк объектлари ва 30 минг гектар ер давлатга қайтарилган.

«Хусусийлаштиришда қонунлар бузилган. Объектлар ўз функциялари бўйича ишламаган. [...] Коррупционерлар шахсий бойлик орттириш мақсадида биноларни бузиб, мол-мулкларни сотиб, ерларни бўлиб олиб, сотишарди. Кўплаб ижтимоий объектлар ҳам ноқонуний хусусийлаштирилган. Умуман олганда, коррупционерлар 2020 йилгача давлатни қўлларидан келганча талон-торож қилишган», – деган Ташиев.

Ташиев қўшни мамлакатлар билан чегара масалаларини ҳал қилишда ҳам Қирғизистон томони манфаатларини ифода этган, хусусан, бир неча бор Ўзбекистон делегацияси билан музокараларда қатнашган. У яқинда Жапаров ҳақидаги ҳужжатли филм учун берган интервюсида Ўзбекистон томони билан музокаралар осон кечмагани, ҳатто бир сафар Ўзбекистон бош вазири Абдулла Арипов билан жанжаллашиб қолгани ва музокаралар тўхтаб қолгани ҳақида гапириб берганди. Шундан кейин вазиятга давлат раҳбарлари аралашган ва музокаралар тикланган ҳамда барча масалалар ҳал қилиб олинган.

Сайловлар арафаси

Жапаровнинг президентлик ваколати 2027 йил январигача амал қилади. Давлат раҳбари лавозимига навбатдаги сайлов келаси йил январ ойининг тўртинчи ҳафтасида бўлиб ўтиши белгиланган.

Жапаровнинг ўзи президентликка қайта номзодини қўйиш истагини расман эълон қилмаган. Бироқ Қирғизистон халқига сўнгги мурожаатларидан бирида у ўз номзодини қўядиган бўлса, президентликка қайта сайланишига ишонч билдирган.

«Беш йил олдин аҳолининг 80 фоизи қўллаб-қувватлаши билан сайлангандим. Кейинги сайловда номзодимни қўйсам, ишончим комилки, 90 фоиз қўллаб-қувватлов билан ўтаман. Чунки халқнинг қўллаб-қувватлаши аввалгидан ҳам кучлироқ бўлганини ҳис қиляпман», – деганди Жапаров.

Мамлакатда ҳали сайлов кампанияси бошланмади. Лекин сўнгги вақтларда мамлакатда муддатидан олдинги сайловлар ўтказиш зарурати ҳақида гапира бошлашди. 9 феврал куни, Ташиев истеъфога чиқишидан бир кун олдин Жапаров ҳамда парламент раиси Нурланбек Турғунбек уулуга шу йилнинг ўзида шошилинч сайловлар ўтказиш сўралган мурожаат келиб тушган.

Ҳужжатга 75 киши имзо чеккан, улар орасида мамлакатнинг собиқ бош вазирлари, парламентнинг собиқ депутатлари ва таниқли жамоат арбоблари бор.

Улар амалдаги президент 2021 йилда эски Конституция бўйича сайлангани, ўша йил апрелида қабул қилинган янги Конституция эса давлат раҳбарининг ваколат муддатини беш йил этиб белгилаганига эътибор қаратмоқда.

Шу билан бирга, 2021 йил 5 майда кучга кирган «Қирғизистон Республикаси Конституцияси тўғрисида»ги қонун 2021 йилда олти йилга сайланган президент ўз ваколатларини янги Конституцияга мувофиқ амалга оширишини, бу муддат эса унинг биринчи муддати ҳисобланишини тушунтиради.

Жамоатчилик фикри бу борада иккига бўлинган: баъзилар вазиятдан чиқиш йўлини муддатидан олдин сайловлар ўтказишда кўрмоқда, бошқалар олти йиллик муддат тугашини кутиш зарурлигини таъкидламоқда.

Шу фонда Ташиевнинг истеъфоси унинг президентлик амбицияларига эга бўлгани билан боғлиқлиги ҳақида тахминлар пайдо бўлди. Унинг ўзи эса бир неча бор президентлик пойгасида иштирок этиш ниятида эмаслигини ва Садир Жапаровни қўллаб-қувватлашини таъкидлаган.

Шу билан бирга, Халқаро республика институти ўтказган сўровга кўра, сўнгги йилларда Ташиевнинг рейтинги 14 фоиздан 22 фоизга кўтарилган, бу вақтда президент Жапаровга ишонч даражаси 35-38 фоиз атрофида ўзгаришсиз қолган.