“Электромобил саратонга олиб келади дейиш мутлақо асоссиз” — мутахассис

Дунё автомобил бозорини электромобиллар эгаллашни бошлади. Бу эса қатор саволларни ўртага ташламоқда. Хусусан, электромобиллар қанчалик хавфсиз? Уларнинг электромагнит майдони одамларда касаллик келтириб чиқарадими? Электромобиллар нега ёнади? Kun.uz кўпчиликни қизиқтирган саволлар юзасидан Фанлар академияси Ион-плазма ва лазер технологиялари институти илмий ходими Илҳом Ашуров билан суҳбатлашди.

— Электромобиллар ёнишининг энг кўп учрайдиган сабаблари қайсилар?

— Электромобиллар атрофидаги шов-шувлар янги технологияларга нисбатан табиий ҳайиқиш ва интернетдаги фейк маълумотлар натижасидир. Оддий машиналар ёнғинига кўникиб қолган жамият битта электромобилникини даҳшатдек қабул қилмоқда. Одамларга вақт ва илмий тушунтириш керак: уларнинг қўрқувлари реал асосга эга эмаслигини босқичма-босқич исботлаб бориш лозим.

Электромобиллардаги ёнғин сабабларини ҳеч қачон фақат битта қисмга боғлаб бўлмайди. Албатта, асосий энергия манбаи ҳисобланган, электр энергиясини кимёвий жараёнлар орқали ўзида сақлайдиган аккумуляторлар (батареялар) биринчи бўлиб тилга олинади ва кўпчилик ёнғинни айнан улар билан боғлайди. Бироқ ҳар қандай вазиятда ҳам якуний хулосани мутахассислар экспертизаси ва ишлаб чиқарувчи компаниянинг расмий изоҳидан кейингина айтиш мумкин. Биз ташқаридан туриб қанча маълумотга эга бўлмайлик, воқеанинг тўлиқ ва аниқ манзарасини билолмаслигимиз мумкин.

Ёнғин сабаблари фақат аккумулятордан иборат эмас. Электромобилда аккумулятордан ташқари юқори кучланишли тизимлар, мураккаб электроника тармоқлари ва DC-DC конвертерлар (кучланиш ўзгартиргичлар) мавжуд. Ушбу тизимларнинг исталган жойида содир бўлган қисқа туташувлар ҳам ёнғинга олиб келиши мумкин.

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, электромобиллар ёнғинида жуда юқори ҳароратли экзотермик жараёнлар кечиши сабабли, ёниб бўлган машинани текшириб, ёнғиннинг асл ўчоғи ва сабабини аниқлаш экспертлар учун ҳам жуда қийин вазифа. Бизнинг ҳар қандай илмий асосланган фикрларимиз ҳам расмий изоҳ ўрнини боса олмайди ва шахсий тахмин бўлиб қолаверади. Шу боис, бирор нохуш ҳолат юз берганда, биринчи навбатда бренд эгалари ёки расмий дилерлар аниқ ва расмий муносабат билдиришлари шарт.

— Бугунги кунда электромобилларда асосан қандай аккумулятор турлари ишлатилади ва уларнинг бир-биридан фарқи нимада?

— Электромобилларда асосан икки турдаги литий-ион аккумулятор қўлланилади: NMC (никел марганец кобалтли) ва LFP (литий темир фосфатли). Уларнинг асосий фарқи катод материалида. NMC аккумуляторининг катоди никел, марганец ва кобалтдан ташкил топган бўлса, LFP аккумуляторида литий, темир ва фосфат ишлатилади. Қолган ишлаш принципи деярли бир хил. Амалий жиҳатдан энг муҳим фарқи — хавфсизлик. NMC аккумуляторлари юқори ҳароратда занжирли термик реакцияга тезроқ кириши сабабли ёнғин хавфи нисбатан юқорироқ. LFP аккумуляторлари эса иссиқликка барқарорроқ бўлиб, бундай реакцияга анча кечроқ киради ва шу боис хавфсизроқ ҳисобланади.

Литий-ион аккумуляторларнинг тавсия этилган иш ҳарорати одатда -20°C дан +60°C гача. Жуда совуқ шароитда зарядлаш самарадорлиги кескин пасаяди, +60°C дан юқори ҳароратларда эса аккумулятор ичидаги материаллар барқарорлигини йўқота бошлайди. NMC аккумуляторларида тахминан 200°C атрофида термик барқарорлик кескин бузилиши мумкин, LFP аккумуляторлари эса бундан юқори ҳароратларгача нисбатан барқарорлигини сақлаб қолади.

— Электромобиллардаги аккумуляторлар электромагнит нурланиш тарқатиши ва ҳатто саратон касаллигини келтириб чиқариши ҳақида гаплар бор, бу қанчалик ҳақиқатга яқин?

Тиббий нуқтаи назардан, саратон касаллигини келтириб чиқариш учун нурланиш ионлаштирувчи хусусиятга эга бўлиши керак (масалан, рентген ёки гамма нурлари каби). Электромобилларда эса мутлақо бошқа табиатга эга бўлган ионлаштирмайдиган электромагнит майдон мавжуд.

Ток бор жойда электромагнит майдон бўлиши физик қонуният, буни ҳеч ким инкор этмайди. Бироқ бу майдон инсон ДНК структурасини бузиш ёки саратонни қўзғатиш хусусиятига эга эмас. Шундай экан, электромобил ҳайдаш саратонга олиб келади дейиш мутлақо асоссиздир.

Албатта, фан ва илмга асосланган бундай тушунтиришларни кўпчилик ижтимоий тармоқларда бироз салбий ёки шубҳа билан қарши олди. Чунки инсонлар кўпинча ўзларининг ваҳимали тасаввурларига мос келмайдиган илмий ҳақиқатларни қийинчилик билан қабул қилишади.

Агар бу технология инсон саломатлиги учун реал хавф туғдирганида эди, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти аллақачон буни тақиқлаган ёки огоҳлантириш билан чиққан бўларди. Аксинча, ЖССТ электромобилларга ўтиш тенденцияси бошланганидан буён улардаги электромагнит майдон даражаси белгиланган хавфсизлик меъёрларидан каррасига паст эканлигини таъкидлаб келади.

Суҳбатни тўлиқ шаклда Kun.uz’нинг YouTube’даги саҳифаси орқали томоша қилишингиз мумкин.