Тинчлик кенгаши: илк аъзоларнинг мотивлари нимада?

АҚШ президенти Доналд Трамп томонидан таклиф этилган Тинчлик кенгашига ҳозиргача 19 мамлакат расман қўшилди. Шундан 12 таси аҳолисининг асосий қисмини мусулмонлар ташкил қилувчи мамлакатлардир. Сиёсатшунос Камолиддин Раббимовнинг фикрича, бу – улар ушбу кенгашга Яқин Шарқда қарийб 80 йилдан буён давом этаётган можаро барҳам топишига ечим сифатида қарашаётгани, Исроилнинг Фаластин ва бошқа ҳудудларга тажовузкорлигини тийиб туриш учун мусулмон дунёси позициясини Трампга етказишни, кенгаш таркибида бўлган ҳолда Исроилга таъсир қилишни исташаётгани билан боғлиқ.

Швецариянинг Давос шаҳарчасида ҳар йилги Халқаро форум бўлиб ўтмоқда. Бироқ бу сафарги форумнинг энг асосий интригаси – АҚШ президенти Трампнинг иштироки ва унинг нутқи бўлди. Сабаби Трамп ўз нутқида Гренландия, Россия-Украина уруши, Яқин Шарқдаги вазият ва бошқа глобал масалалар ҳақида гапириши кутилаётган эди. Трамп Давос форумидан кейин, ўзининг асосий мақсадига ўтди: «Тинчлик кенгаши»ни расмий имзолаш маросимини бошлади.

Айтиш керакки, бу «Тинчлик кенгаши» Низомини имзолаш маросими олдиндан, мисол учун, ҳафталар ёки ойлар олдин эълон қилинмаган эди. Унга таклиф қилинган давлатлар ҳам таклифни бир неча кун олдин олишгани маълум бўлди.

«Тинчлик кенгаши» – ўтган 2025 йилда Ғазо секторида тинчлик ўрнатиш ва Ғазони тиклашга қаратилган лойиҳа эди. Шунинг учун «Тинчлик кенгашини», «локал ва вақтинчалик лойиҳа сифатида» БМТ ҳам қўллаб-қувватлаган эди.

Бироқ кейинги ойларда ушбу «Тинчлик кенгаши»нинг Низоми Трамп тарафидан яширинча ишланган ва ОАВга сиздирилган маълумотларга кўра, бу Кенгаш нафақат Яқин Шарқда, Ғазода, балки бутун дунёда муддатсиз фаолият олиб бориш ниятида. Бошқача қилиб айтганда, «Тинчлик кенгаши» де-факто БМТни ўрнини эгалламоқчи, БМТни маълум даражада четга суриб қўйиш ниятида.

«Тинчлик кенгаши – бутун дунёда тинчлик ва барқарорликни сақлашга интилувчи, ишончли ва қонуний бошқарувни тиклашга ҳамда зиддиятлар, тўқнашувларга юз тутган минтақаларда мустаҳкам тинчликни ўрнатишга ҳаракат қилувчи ҳалқаро ташкилот бўлади», дейилади.

«Тинчлик кенгаши»нинг доимий раиси – Трампнинг ўзи бўлади. Трамп, бир вақтнинг ўзида Кенгаш раиси ҳамда АҚШнинг кенгашдаги асосий вакили ҳисобланади. Маълум бўладики, Трампнинг президентлик муддати тугаганидан кейин ҳам, у Кенгаш раиси сифатида ўз фаолиятини давом эттириш ниятида. Кенгашнинг иккита институти бўлиши айтилади. Ижроия Кенгашида, Трампнинг имзоси билан, ҳозирча тўрт шахс тасдиқлангани маълум, булар: Марко Рубио (АҚШ давлат котиби), Стив Уиткофф (АҚШ президентининг Яқин Шарқ бўйича доимий вакили), Жаред Кушнер (Трампнинг куёви) ва Тони Блейр (Англиянинг собиқ бош вазири).

Низомга кўра, камида учта давлат бу низомни тасдиқласа, Кенгаш тузилган ҳисобланади. Трамп томонидан 49 давлатга таклифнома жўнатилган. Лекин Швейцарияда бўлиб ўтган Кенгаш Низомини имзолаш маросимида, 19 давлат раҳбарлари ва олий даражали вакиллар иштирок этишди.

Низомни имзолашда иштирок этган 19 давлатни бир қанча мезонга кўра таснифлаш мумкин. Постсовет давлатларидан, тўртта: Озарбойжон, Арманистон, Ўзбекистон ва Қозоғистон.

Европадан бор-йўғи учта давлат ва улардан иккитаси Европа Иттифоқининг тўлақонли аъзолари: Венгрия, Болгария ва Косово.

Лотин Америкасидан икки давлат: Аргентина ва Парагвай.

Тинчлик Кенгашидаги энг йирик ҳамжамият – бу мусулмон давлатлари ҳамжамияти бўлди: улар 12 давлат – Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбойжондан ташқари, Баҳрайн, Саудия Арабистони, Қатар, Туркия, Араб Амирликлари, Мағриб, Иордания, Покистон, Индонезиялар кирди.

Шунинг учун бўлса керак, асл тарихий миссиясини «Ғазода/Яқин Шарқда тинчлик ўрнатиш» дея юзага келган «Тинчлик кенгаши» Низомини имзолашда Исроил вакиллари иштирок этмади. Исроил ОАВлари Трампнинг бу лойиҳасидан, унга таклиф қилинган давлатлар сони ва дунёқарашидан жуда норози. Айниқса, Туркия ва Қатарнинг бу кенгашга таклиф қилиниши Исроил доираларини жиддий хавотирга солган.

Тўғри, бу Кенгаш қанчалик ҳаётий бўлади, қанча вақт яшай олади – ҳозирча тайинли жавоб йўқ. Эҳтимоли юқорики, аслида Трампнинг ўзи томонидан ва Трампнинг сиёсий ва бошқа манфаатларини ўйлаб тузилган бу кенгаш узоқ яшай олмайди. Бироқ бу Кенгашга қўшилган давлатларнинг ҳаммасининг мотивлари, манфаатлари ҳар хил. Бу давлатларнинг ҳаммасини жамлаб, «Трампизм тарафдорлари» дейиш – вазиятни мутлақ тушунмаслик ҳисобланади.

Биринчидан, бу кенгашга қўшилган мусулмон давлатларининг асосий мотиви – Трамп, АҚШ орқали Яқин Шарқдаги вазиятга таъсир қилиш, Исроилни тийиб туриш, Ғазо ва Фаластин лойиҳасини тиклаш, кучайтириш ҳисобланади.

Иккинчидан, пост-совет ҳудудидаги уч республика, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Озарбайжоннинг асосий геосиёсий линияси – кўп векторли ва тенг векторли сиёсат юритиш. Агар бу давлатлар ҳозир Трампнинг таклифига йўқ деб жавоб беришса – мана шу кўп векторли мувозанатга катта путур етказиш мумкинлигини яхши англашади.

Бу уч республика шу пайтга қадар «анти-Россия», яъни аксил-Россия бўлишмади, Хитой Халқ Республикаси билан ҳам алоқаларни максимал даражада юқори ушлаб келишмоқда. Демак бу давлатлар кўп векторли сиёсатни томонлар билан масофа сақлаш формуласи орқали эмас, балки томонлар билан максимал ижобий алоқаларни ушлаб туриш формуласи орқали амалга оширишмоқда.

Трамп президентлиги ваколатининг энди бир йили тугади, ҳали яна уч йили турибди. Дунёда ноаниқлик ва турбулентлик даврида, давлатлар мувозанат изламоқда. Ўзбекистон ҳам ўзининг ўзлиги, манфаатлари ва қарашларини, жумладан, Трампнинг «Тинчлик кенгаши» доирасида ҳам олдинга суриш ниятида.

Аҳолисининг катта қисми мусулмонларни ташкил қиладиган 12 мамлакат, хусусан Ўзбекистоннинг ҳам бу кенгашга аъзо бўлаётгани Яқин Шарқда қарийб 80 йилдан буён давом этаётган можаронинг барҳам топишига ечим сифатида қараётгани, Исроилнинг Фаластин ва бошқа ҳудудларга тажовузкорлигини тийиб туриш учун кўпчилик бўлиб мусулмон дунёсининг позициясини Америкага етказиш, кенгаш таркибида бўлиб туриб Исроилга таъсир қилиш асосий мотивлар ҳисобланади.