Ироққа босқинга 20 йил. АҚШнинг хатолари нимада эди?

2001 йил 11 сентябрдан кейин АҚШ икки мусулмон давлатига ҳарбий интервенция амалга оширади. 11 сентябрдан бир ой ўтар-ўтмас, Афғонистонга кирилади. Бу, халқаро қонунчиликка кўра, “тўғри” деб баҳоланганди. Сабаби, Афғонистонга киришдан олдин, АҚШ БМТнинг Хавфсизлик кенгашига аъзо барча 15 давлатнинг тўлиқ розилигига эришган эди.

Аммо, 11 сентябрдан бир ярим йил ўтиб, АҚШ Ироққа ҳам интервенция уюштиради. Бу ҳарбий операция учун, Вашингтон БМТ Хавфсизлик кенгашининг розилигини олишга ҳам ҳаракат қилмайдики, кўплаб давлатлар ўзларининг эътирозларини олдиндан баён қилишган эди. Жумладан, АҚШнинг яқин иттифоқчилари бўлган Германия ва Франция ҳам, Ироққа кириш учун асослар йўқ деган позицияда эди.

Ироққа бостириб киришдаги АҚШнинг асосий “далили” – бу Ироқда “оммавий қирғин қуроли мавжуд”лиги бўлди. Аммо, босқиндан кейин шу нарса маълум бўлдики, Саддам Ҳусайн ядро дастуридан анча йиллар олдин воз кечган эди.

АҚШнинг Ироққа бостириб кирганидан 20 йил ўтиб, дунёга таниқли Gallup International ташкилоти ироқликлар фикрини сўраган. Сўровнома шу йилнинг феврал-март ойларида, 2024 нафар ироқлик иштирокида, Ироқнинг барча 18 вилоятида ўтказилган. Ташкилотнинг айтишича, сўровнома репрезентатив ўтказилган ва хатогарчилик даражаси +/-2,2 фоиздан ошмайди.

Демак, сўровномага кўра, 60 фоиз ироқликлар 2003 йилгача бўлган даврга нисбатан, бугунги вазият ёмонлашган, деб ҳисоблайди. 40 фоизнинг назарида эса, вазият яхшиланган.

Сўралганлар орасида, фикрларини аниқлаштириб, “балки иқтисодий вазият яхшилангандир, лекин хавфсизлик мутлақ ёмонлашди” деган қарашни билдирганлар ҳам тез-тез учраган.

АҚШнинг Ироққа бостириб кириши борасида, 51 фоиз ироқлик “Америка нефт учун бостириб кирди” деган позицияни танлаган. 29 фоиз ироқлик эса “диктатурани йиқитиш учун” деган, 8 фоиз – Америка компанияларнинг манфаатини қондириш учун, 6 фоиз – терроризм билан курашиш учун ва фақат 5 фоиз ироқликлар “Ироқда демократия ўрнатиш учун” деган фикрда бўлган.

АҚШ ҳарбий контингентининг энг каттарган даври 2007 йилга тўғри келади, бу даврдаги америкалик ҳарбийларнинг сони 170 минг кишига етган эди. Бугунги кунга келиб, Ироқда 2500 нафар америкалик ҳарбий сақланиб турибди.

Ироқда сақланиб қолаётган АҚШ ҳарбий контингентига муносабат билдирар экан, ироқликларнинг 47 фоизи “АҚШ ҳозироқ чиқиб кетиши керак” деган. 17 фоиз эса “давлатнинг хавфсизлик тизими тўлиқ оёққа турмагунича, АҚШ контингенти бўлиши зарур” деган. Яна 13 фоиз – чиқиб кетиш вақтини белгиламасдан, қолиши керак деган.

Қолаверса, иқтисодий иттифоқчи сифатида, ироқликларнинг катта қисми (39%) Хитойни, кейинги ўринда АҚШни (27%), Туркияни (13%), Россияни (13%), ва Эронни (8%) танлаган.

Сўровномалар шуни кўрсатадики, ироқликларнинг АҚШга ва Ироқдаги вазиятга билдираётган муносабати анча совуқ, ёки салбий. Лекин, Ироқ кампаниясининг асосий саволи бошқа. Бу ҳам бўлса, “ҳарбий интервенция орқали, демократияга эришиш мумкинми?” ёки “ашаддий диктатуралардан ҳарбий интервенция орқали демократияга ўтишнинг оқибатлари қандай?” деган саволлар муҳимдир.

Саддам Ҳусайн режими, ўта репрессив диктатура эди. Яъни жамиятда ва давлатда жабр-зулмга тўйиниш ҳолати, ниҳоятда юқори эди. АҚШ интервенциясидан кейин, Ироқда демократик институтлар ва жараёнларнинг татбиқ этилиши, мана шу жамият ичида зичлашиб турган жабр-зулм маданиятининг очиқланишига имконият берди.

АҚШнинг Ироққа бостириб кириши натижасида, Ироқда фуқаролик уруши бошланди. Ироқ жамияти ичидаги зиддиятлар, тўқнашувлар, бир томондан диний-мазҳабий тус олди, шиалар суннийларга қарши сиёсий уюшиб бошлашди. Натижада, суннийлар мухолифатга ўтиб, қуролли қаршилик кўрсатиш йўлини танлашди.

Иккинчи томондан, фуқаролик урушининг иккинчи йирик белгиси – этник ўзлик бўлди. Бунда курдлар ва бошқа этник камчиликлар арабларга қарши ўзларининг йиғилиб қолган эътирозларини билдирар эди.

Дунё тажрибасида ҳарбий босим ёки интервенция орқали демократик сиёсий тизим ўрнатилган ҳолатлар бор. Мисол учун, иккинчи жаҳон урушидан кейинги Европа давлатлари ва Японияда, АҚШ босими остида демократик тизимлар шаклланади. Европа ва Япония каби давлатларнинг демократияга ўта олиш қобилиятини, тадқиқотчилар, ушбу жамиятларда олдиндан етишиб келган сиёсий маданият билан тушунтиришади.

Ироққа келганда эса, жамиятнинг демократик тажрибаси мутлақ бўлмаган. Малака, яъни халқнинг демократияни англаш ва куч ишлатмасдан сиёсий жараёнларни бошқариш – энг муҳим шартлардан бири ҳисобланади.

Демократия – энг аввало, жараён. Бу жараён муттасил давом этиши керак. Демократия учун “қулай фурсат” кутилмайди, айни пайтда, жамиятда одамларнинг демократияни қандай тушуниши ҳам ҳал қилувчи рол ўйнайди.

Ироққа бостириб кириб, АҚШ ўзининг стратегик мақсадларига эриша олмади. Ироқ нефтидан фойда ололмади. Аксинча, Ироқ ва Афғонистонда, жами 2-3 триллион доллар сарфлади, минглаб фуқаролари ҳаётини қурбон қилди.

Геосиёсатда, Ироқ уруши Американинг минтақавий оппоненти бўлмиш Эроннинг кучайишига олиб келди. Энг ачинарлиси, Ироқдаги фуқаролик уруши юз минглаб инсонларнинг вафот этишига, ундан-да кўп инсонларнинг қочқин бўлишига олиб келди.

Камолиддин Раббимов,
сиёсатшунос