Bosqindan 20 yil o‘tib: aksariyat iroqliklar Saddam Husayn davrida yashash darajasi yaxshiroq bo‘lgan deb hisoblaydi

Fevral oyida Gallup International notijorat xalqaro tashkiloti Iroqning barcha 18 viloyatida, 2024 nafar katta yoshli aholi o‘rtasida so‘rov o‘tkazgan.

Iroqning AQSh bosqinidan oldingi va hozirgi holati haqida so‘ralganda, respondentlarning 60 foizi vaziyat yomonlashgani, 40 foizi esa yaxshilanganini aytgan.

Iroqdagi ko‘pchilik shia arablari 2003 yildan keyin siyosiy jihatdan kuchli ta’sirga ega bo‘ldi, bu esa sunniy arablar, kurdlar va boshqa ozchiliklar orasida norozilikni kuchaytirdi.

Ushbu mazhablararo bo‘linish so‘rovnoma natijalarida ham aks etgan: sunniy musulmonlarning aksariyati, taxminan 54 foizi, Saddam Husayn davrida hayot tarzi yaxshiroq edi, deb hisoblagan.

Ushbu tushkun bahoga qaramay, taraqqiyotning ba’zi belgilari bor. Respondentlarning har uch nafardan birigina Iroqning hozirgi ahvolini yomon deya ta’riflaydi.

Gallup International o‘z arxiviga murojaat qilib, 2003 yildagi xuddi shu savolga berilgan javob natijalarini hozirgiga solishtirganda, deyarli har uch iroqlikdan ikki nafari o‘sha paytdagi vaziyatni yomon deb hisoblaganini aniqlagan.

«Vaziyat yaxshilangani yoki yomonlashganini aytish qiyin. O‘zgarishlar umid paydo qiladi va biz o‘tmishni unutamiz. Iqtisodiyot yaxshilangan bo‘lishi mumkin, lekin ishlab chiqarish kamaydi, xavfsizlik yomonlashdi», degan Anbar viloyatida yashovchi 45 yoshli erkak.

AQSh 2003 yilda, Iroqda ommaviy qirg‘in qurollari borligi va Saddam Husayn rejimi tomonidan global xavfsizlikka tahdid mavjudligi da’vosi bilan Iroqqa bostirib kirgandi.

Ammo hech qanday ommaviy qirg‘in qurollari topilmadi. Buning o‘rniga bu urush yuz minglab iroqliklar o‘limiga va mamlakatda uzoq davom etgan beqarorlikka olib keldi.

AQSh hukumati o‘z harakatlarini oqlashga urinishiga qaramay, ko‘plab iroqliklar urush boshlanishining asl sabablariga shubha bilan qaraydi.

Iroq aholisining taxminan 51 foizi AQSh Iroqqa uning resurslarini o‘g‘irlash uchun bostirib kirgan deya hisoblaydi.

Bu kayfiyat Anbar viloyati hamda neft va gazga boy janubi-sharqiy viloyatlarda kuchli.

Ayni paytda, respondentlarning 29 foizi bosqindan maqsad Saddam Husayn rejimini ag‘darish edi, deb javob bergan. AQSh mudofaa pudratchilari manfaatlariga xizmat ko‘rsatish, terrorizmga qarshi kurash va Iroqda demokratiya o‘rnatish kabi boshqa javoblar kamroq qayd etilgan.

AQSh boshchiligidagi bosqin muvaffaqiyatsizlikka uchragach, turli mazhabchi qo‘shinlar ta’siri kuchaydi. Qo‘shni Eron ham buni Iroqda o‘z ta’sirini kuchaytirish imkoniyati sifatida ko‘rdi, chunki Iroq aholisining 60 foizi tashkil qiluvchi shia musulmonlari Saddam Husayn davrida uzoq vaqt bosim ostida bo‘lgandi.

Mamlakat shimolidagi sunniy aholi orasida qo‘llab-quvvatlovga erishgan «IShID» (ko‘plab mamlakatlarda, shu jumladan O‘zbekistonda terrorchi tashkilot deb tan olingan va taqiqlangan) paydo bo‘lishi bilan, 2014 yilda mazhablar o‘rtasida yana Iroq uchun kurash boshlandi. Rasmiy Bag‘dod AQSh va uning ittifoqchilaridan kuchli harbiy yordam oldi va 2018 yilda «IShID»ni mag‘lub etdi. O‘shandan beri mamlakatda sal bo‘lsa-da, barqarorlik tiklandi.

So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, iroqliklar AQShning mamlakat hayotida kelajakdagi ishtiroki borasida bir xil fikrda emas. Iroqdagi AQSh qo‘shinlari soni 2007 yilda eng yuqori cho‘qqiga chiqqan va o‘shanda ularning soni 170 mingni tashkil qilgan. Bugungi kunda esa Iroqda 2500 ga yaqin amerikalik askar mavjud.

Iroq janubida yashovchi respondentlar amerikalik harbiylarning mamlakatdan zudlik bilan olib chiqilishi tarafdori. Shimoliy qism, jumladan Iroq Kurdistoni aholisi esa AQShning ma’lum darajadagi ishtiroki zarur, deb hisoblaydi.

So‘rovnomada qatnashgan Iroq shialarining qariyb 75 foizi koalitsiya kuchlari kelishini yomon hodisa deb hisoblaydi.

Ularning aksariyati siyosiy ittifoqchi va xavfsizlik hamkori sifatida Rossiyaga umid bog‘laydi. Tehron va Moskva o‘rtasidagi yaqin aloqalar hisobga olinsa, Iroqdek beqaror mintaqada bunday munosabat ajablanarli emas.

Yaqin Sharq an’anaviy ravishda AQSh xavfsizlik soyaboni ostida bo‘lishiga qaramay, so‘nggi yillarda Xitoy mintaqada iqtisodiy jihatdan muhim rol o‘ynamoqda. Pekin yaqinda o‘zaro diplomatik munosabatlarni tiklashga rozi bo‘lgan Eron va Saudiya Arabistoni o‘rtasida keskinlik pasayishini e’lon qildi.

Ammo yoshlar kelajakka tushkun kayfiyat bilan yondashadi, buni 2019 yilda Bag‘dod ko‘chalarida boshlanib, ayovsiz bostirilgan «Tishrin» (oktyabr) ijtimoiy harakati tasdiqlaydi.

So‘rovnomada qatnashgan iroqliklarning 47 foizi shu yerda qolib, yangi mamlakat qurishni istasa, har to‘rt respondentdan biri davlatdan ketishni xohlaydi.

Va agar ushbu ma’lumotlar yoshga qarab taqsimlansa, unda yoshlar orasida bu manzara yanada yomonroq ko‘rinadi. 18 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lgan har uch iroqlikdan biri mamlakatni tark etishni istaydi. Buni mamlakat siyosiy sinfiga qarshi ayblov va uzoq vaqtdan beri davom etayotgan korrupsiya oqibati sifatida talqin qilish mumkin.

«Iroq yoshlari, ayniqsa Bag‘dodda yashovchi erkaklar orasida mamlakat tashqarisida o‘zlari uchun yaxshiroq kelajakni ko‘rayotganlar soni ortib bormoqda», degan ismini oshkor etmagan so‘rovnoma ishtirokchisi.

Iroqdagi murakkab vaziyatni faqat statistik usullar bilan tasvirlab bo‘lmaydi.

Millionlab iroqliklar uchun so‘nggi yigirma yil jarohatlar va ruhiy zarbalar bilan o‘tdi. Biroq, hozir o‘tmish og‘irini o‘z zimmasiga olgan va ayni paytda yaxshi kelajak qurishga intilayotgan yangi avlod yetishib chiqmoqda.

Iroq aholisining kamida 40 foizini 15 yoshdan kichiklar tashkil qiladi va bu yosh avlod, aftidan, iqtisodiy xavfsizlik va bandlik imkoniyatlariga ustuvor ahamiyat beradi, lekin bu bilan bir vaqtda tinchlik va barqarorlikni xohlaydi.

Iroq yetakchilari va ularning xorijiy ittifoqchilari bu vazifalarni bajarishiga umid bor.

So‘rovnoma xatosi +/- 2,2 foiz. So‘rovnomada respondentlarni tasodifiy tanlab olish usulidan foydalanilgan. Korrespondentlarning 50 foizdan ortig‘i ayollar edi va so‘rovnomada qatnashganlaring ham 50 foizi ayollar bo‘lgan.