Унинг бу қадар машҳурлашиши ва миллий драмамизнинг гултожи даражасига кўтарилишининг сабаби эса асар замирида ётадиган миллат фожиаси, аламли оғриқларининг акс этишидир.

Сюжет:

Асарнинг бош қаҳрамони Қўчқорвой бўлиб, у тракторчилик қилади. Айби – кўп ичиши. Ичиб олгач тўполон кўтаради. Кунора аҳвол шу. Ҳолат хотини ва бир нечта ҳамқишлоқлари мастлигида дарахтга боғлаб қўйиш даражасигача етиб боради. Асар воқеалари айнан шу ердан бошланади.

Эрининг бундай қилиқларидан безор бўлган хотини кетсам ўзгарар, деган хаёлда болаларини ота уйига олиб кетиб қолади. Бу орада Олимтой исмли олим жияни келиб қолади. У 7 йил давомида ихтироси устида ишлаб, робот, робот бўлгандаям аёл кўринишидаги роботни яратади. Бу кашфиётини синовдан ўтказиш мақсадида қишлоққа, Қўчқорвойнинг уйига олиб келади. Бу роботдан пахта териш машинаси ўрнида фойдаланиш кўзланган эди.

Орада кўп ҳангомалар бўлиб ўтади. Олимтой ҳар қанча тушунтиришга ҳаракат қилмасин, Қўчқорвой роботнинг роботлигига моҳиятан ҳеч тушунолмайди. Шунинг учун бу темирга уйланмоқчи бўлади, ҳатто никоҳ ҳам ўқитади(!)

Аломатхон исмли робот бир муддат Қўчқорвойнинг уйида “хотин”лик вазифаларини бажариб юради: супур-сидир, пишир-куйдир, мол-қўйга қараш, кир-чирни ювиш каби. Ниҳоят, синовга олиб чиқилгач, яъни пахта майдонига бориб пахта тергач Аломатхон тутаб кетади ва бутунлай ишдан чиқади.

Робот билан бир муддат яшаган Қўчқарвой бу орада кўп нарсага тушуниб етади. Оз бўлса-да ўзгаради. Хотини ҳам қайтиб келади ва илгаригидек яшаб кетишади.

Таҳлил: Асарнинг кульминация қисми Аломатхоннинг Қўчқорвойни гипноз қилиш жараёнида яширинган:

“АЛОМАТ: Йиғлайсиз... (Қўлларини унинг боши узра ҳаракатлантириб.) Йиғлайсиз... Чунки жуда эзилгансиз... Юрагингизга қил ҳам сиғмайди... Ич-ичингиздан бир нима тошиб келяпти... Ҳеч кимнинг раҳми келмайди, биров дардингизга шерик ҳам бўлмайди... Ўз ёғингизга ўзингиз қовурилиб яшаяпсиз... Афт-ангорингизга бир қаранг, қирққа кирган қирчиллама йигитсиз-у, кўрган одам сизни элликдан ошган, деб ўйлайди.

Қуриб-қақшаб боряпсиз... Эсингизни танибсизки, тинмай меҳнат қиласиз, лекин ҳеч бирингиз икки бўлмайди. Рўзғор, бола-чақа ташвиши, дейсиз, афсуски, бу ташвишларнинг чеки йўқ. Эрталабдан-кечгача чумолидай ғимир-ғимир қиласиз-у, роҳатини кўрмайсиз. «Пахтакорман» деб кўкрагингизга муштлайсиз-у, кўрпангизга пахта тополмайсиз!