​​​​​​​Прокурорликдан вице-президентликка қадар. Камала Ҳаррис ким?

Камала Ҳаррис – АҚШ тарихидаги илк аёл бош прокурор ва вице-президент. У энди илк аёл президент бўлишга ҳам яқин турибди. Мигрантлар оиласида туғилган Ҳаррис узоқ йиллар юридик соҳада ишлаган, Барак Обаманинг таъсири остида сиёсатга кириб келган. Kun.uz АҚШдаги сайлов олдидан демократлар номзодининг ҳаёт йўли билан таништиради.

Исёнкор ота-она фарзанди

Ўтган асрнинг 60-йилларида Калифорниядаги зиёлилар орасида афроамерикаликларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва Ветнамдаги урушга қарши акциялар авж олади. Намойишчилар орасида айниқса талабалар фаол бўлади. Уларнинг сафида ямайкалик муҳожир йигит Доналд Ҳаррис ва ҳиндистонлик талаба қиз Шамала Голапан ҳам бор эди.

Улар ана шундай намойишлар вақтида танишиб, турмуш қуришади. 1964 йил оилада катта фарзанд – Камала туғилади. Бўлажак вице-президентнинг ота-онаси аввал Иллинойс, кейинчалик Висконсинга бориб, яхшигина карера қилишади. Ҳарриснинг отаси Стенфорд университетидаги иқтисодиёт бўйича илк қора танли профессорга айланади. Онаси эса эндокринология бўйича билим ола бошлайди.

Камала етти ёшлигида унинг ота-онаси ажрашади, у онаси ва синглиси билан Канаданинг Монреал шаҳрига кўчиб ўтади. Камала шу ерда француз тилини ўрганади, шунингдек, ўзининг биринчи сиёсий ҳаракатини ҳам амалга оширади: қўшни болаларнинг майсазорда ўйнашига рухсат бермайдиган уй эгасига қарши “норозилик намойиши” ўтказади.

Камала ёшлигидан хилма-хил маданиятлар ва миллатлар таъсиридаги оилада ўсгани унинг ҳаётида чуқур из қолдирди. У болалигидан ижтимоий адолат ва тенглик масалаларига катта эътибор бериш кераклигини чуқур ҳис қилади.

Бир сўзли прокурор

Ўрта мактабни тугатгач, Ҳаррис Вашингтонга кўчиб ўтади. Дастлаб, Ҳовард университетида сиёсатшунослик ва иқтисодиёт бўйича, кейинроқ эса Калифорния университетида ҳуқуқшунослик бўйича таҳсил олади.

У прокурор бўлишни истарди, аммо оиласи бу қарорни қўллаб-қувватламайди. Қайсар Камала жиноятчилик авж олиб бораётган мамлакатда ниманидир ўзгартириш учун шу тизимда ишлагиси келарди. У 1990 йили Окленд прокурорининг ёрдамчиси бўлиб ишга киради. Орадан 14 йил ўтиб, 40 ёшида Сан-Франциско шаҳри прокурорлигига сайланади. Ҳаррис сайланишидан аввал жиноятчилар учун ўлим жазоси сўрамасликка сўз беради. Камала ҳатто полициячини ўлдирган жиноятчига ҳам ўлим жазоси эмас, бир умрлик қамоқ жазоси сўрайди. Бу қарори учун уни сенаторлар ва мэр кескин танқид қилади, лекин Ҳаррис берган сўзида туриб, қарорини ўзгартирмайди.

Прокурор Ҳаррис Сан-Францискода жиноят қилганлар бу ишга қайта қўл уришининг олдини олиш мақсадида махсус дастур ишлаб чиқади. Яъни қамоққа олинган ёшлар наркотикка тест топшириш, махсус курсларда ўқиш ва жамоат ишларига жалб этилиши эвазига қамоқ муддатининг қисқартирилиши билан мукофотланган. Бу дастурда қатнашган 200 киши орасида рецидив жиноятлар одатдагидан 5 баравар камайган ва натижада дастур Калифорния штати бўйлаб тарғиб қилинган, кейинчалик эса бутун Америка бўйлаб амалиётга киритилган.

Сан-Франциско шаҳри прокурори лавозимида муваффақиятли иш олиб борган юрист 2010 йилда Калифорния штати бош прокурорига айланади, 2014 йилда бу лавозимга қайта сайланади.

Камаланинг Калифорния сиёсатидаги ўрни катта эди. У “Очиқ адолат” (Open Justice) номли интернет платформа очилишига эришади, унда полиция томонидан қўлга олиш давомида жароҳатланган ёки вафот этган одамларнинг рўйхати юритилади. Шунингдек, Ҳаррис нохолис кредит тизими сабаб уй-жойидан айрилган одамларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш учун ажратиладиган субсидияни оширишни талаб қилади. Натижада ҳукумат Калифорния учун ажратилган субсидия миқдорини 4 миллиард доллардан 20 миллиард долларгача кўпайтиради.

Ҳарриснинг прокурорлик давридаги муваффақиятларига мисол қилиб “Кориантиан коллежлари” тижорат тармоғи билан ёлғон рекламага қарши муваффақиятли суд жараёни, шунингдек, Backpage махфий реклама хизматига қарши очилган суд ишини келтириш мумкин. Ҳаррис Сенатга ўтгандан кейин ҳам давом этган бу суд иши Backpage директорининг фоҳишалик ва пул ювишда ёрдам берганини тан олиши билан якунланади. Бу пайтда Камалани “аёл Барак Обама” деб ҳам атай бошлашади.

Штат прокурори лавозимида ишлаётганда Камала ўзи каби юрист Даг Эмҳоффга турмушга чиқади. Уларнинг фарзанди йўқ, оила Эмҳоффнинг биринчи турмушидан туғилган икки фарзандни вояга етказган.

Сенаторлик фаолияти

Камала АҚШнинг биринчи қора танли президенти Барак Обаманинг сиёсий қарашларини қўллаб-қувватлаши, айнан у туфайли сиёсий карьера қилишга қарор қилганини айтиб келади.

2016 йилда Ҳаррис АҚШ Сенатига Калифорния штати вакили сифатида сайланади. У сенаторлик фаолияти давомида АҚШ сиёсатида тобора катта фигурага айлана борди. Ҳаррис республикачиларнинг таклифларини биринчи бўлиб рад этиши билан эсда қоларди. Уни машҳур қилган воқеалардан бири бевосита Доналд Трамп билан боғлиқ. Трамп президентлик вақтида Олий суд кенгаши аъзолигига Брет Каванонинг номзодини тавсия қилади. Ўз вақтида жинсий зўравонликда айбланган бу одам мамлакатнинг энг олий суд кенгашига аъзо бўлишини Камала кескин қоралайди. Шунда Трамп уни “қўрқинчли аёл” дея атайди.

2019 йил январида Камала Ҳаррис президентлик сайловида қатнашишини эълон қилди. У аввалданоқ демократларнинг энг яхши номзодларидан бири эди. Илк теледебатлар чоғида Ҳаррис ва Байден ўртасида жиддий тортишув юз беради. Камала партиядош рақибини ирқий масалалар, жумладан, ўтмишда сегрегация (ирқий ажратиш) сиёсатига алоқадор қарорлари ва Сенатдаги позициялари учун танқид қилади.

“Қўшни болалар биз билан ўйнашмасди, чунки қора танли эдик. Жаноб Байденга мурожаат қилмоқчиман: сизни расист деб ўйламайман, лекин одамларни ажратиш учун курашиб карьера қилган сенаторларга илиқ муносабатда бўлганингизни кўриб, дилим оғриди. Улар ирқчиликни бартараф этиш учун болаларни ирқидан қатъи назар бир автобусда мактабларга олиб бориш дастурига қарши курашаётганда, улар билан бирга ишлагансиз. Калифорнияда мактаблар интеграция қилингач, бир қизалоқ мана шундай автобусларда мактабга қатнаган. Ўша қиз менман”, деганди Камала.

Ҳарриснинг бу гапи зални жунбишга келтириб, уни демократлар ўртасидаги праймериз етакчисига айлантирган бўлса, Байденнинг рейтинги тушиб кетади. Бунинг ортидан Ҳарриснинг штаби кўп пул тўплашга муваффақ бўлди, бироқ кейинчалик у баъзи хатоларга йўл қўйиб, курашни эрта тарк этди. Масалан, дастлаб ижтимоий ҳаётда катта ўзгариш қилиш шарт эмаслигини айтган Ҳаррис кейинроқ камбағаллар учун солиқларни камайтирмоқчи эканини гапириб, ўз фикрига қарши чиқади. Ёки кампания бошида Берни Сандерснинг давлат ўз тиббиёт тизимига эга бўлиши кераклиги ҳақидаги таклифини қўллаб-қувватлаб, кейинчалик бу таклифни танқид қилиб, ўзининг тиббиёт борасидаги бошқа таклифини билдиради.

Ҳарриснинг штабига раҳбарлик қилган синглиси Майя унга кампания давомида прокурорлик фаолиятини пеш қилмаслигини маслаҳат беради, аммо опаси унга қулоқ солмади ва гўёки Трампни жавобгарликка тортишга асосланган кампания бошлайди. Бу эса унга муваффақият келтирмайди.

АҚШнинг биринчи аёл вице-президенти

АҚШда вице-президент жуда катта лавозим. Масалан, президент вафот этса ёки импичмент олса, вице-президент унинг ўрнини эгаллайди. Сенат раҳбари ҳисобланувчи вице-президент овоз бериш жараёнида кучлар тенг келса, ҳал қилувчи сўзни айтади. Агар президент билан муносабатлари яхши бўлса, мамлакатдаги ислоҳотлар лойиҳасига ҳам етакчилик қилиши мумкин. 2020 йилгача тарихда икки марта аёл сиёсатчи: 1984 йилда демократ Жералдин Ферраро, 2008 йилда республикачи Сара Пейлин вице-президентлик учун танланган. Бироқ ҳар икки ҳолат мағлубият билан тугаган.

Ҳаррис ва Байден ўртасидаги тортишув партияда жиддий қабул қилинган бўлса-да, кейинчалик улар бирлашишади. Байденнинг сайланишига вице-президент сифатида аёл киши ва қора танли номзодни танлагани ҳам таъсир қилмай қолмади. Ҳарриснинг тарафдорлари ҳам кўпчилик эди ва улар сайлов натижасига таъсир қилгани табиий. Ахир у 40 миллион одам яшайдиган Калифорниядан сайланган сенатор эди.

Ҳаррис вице-президент бўлган 2020 йилдан роппа-роса 100 йил аввал Америкада аёллар сайлов ҳуқуқига эга бўлганди. Ҳаррис мамлакатдаги жуда катта рутбага эришган қора танли аёл сифатида илк нутқини ҳам шунга боғлайди: “Мен бу лавозимдаги илк аёлга айландим, лекин охиргиси эмас. Бугун бизга қараб турган ҳар бир қизалоқ бу имкониятлар мамлакати эканини ҳис қилиши керак”, деганди у.

Қора танли аёлнинг вице-президентликка танланиши – сиёсий жиҳатдан муҳим қарор эди. Бу билан Байден хотин-қизлар, қора танлилар ва муҳожирларнинг Америкада вояга етган авлодлари кўнглига йўл излаганди.

АҚШнинг биринчи аёл президенти?

Демократлар бу йилги президентлик сайлови учун номзод сифатида дастлаб амалдаги президент Жо Байденни танлашганди. Лекин 81 ёшли сиёсатчининг ёши барибир ўз сўзини айтди. У Трамп билан илк дебатдаёқ ўта заиф кўриниб, партиядошларини жунбишга келтирди. Шундан кейин Байден ички босим ва қўллаб-қувватлашнинг камайиши фонида президентлик пойгасидан чиқишини ва ўрнига вице-президент Камала Ҳаррисни қўллаб-қувватлашини маълум қилди.

Ёши бир жойга бориб қолган Байденнинг пойганадан чиқиши демократларнинг тарафдорларига катта умид бағишлади. Улар биринчи кундаёқ Камаланинг штаби учун 81 млн доллар хайрия қилди – бу тарихда икки асосий партиядан исталган бирининг номзоди учун 24 соат ичида йиғилган энг кўп маблағ бўлди. Ҳаррис кампаниянинг илк ойини идеал ўтказди ва дарҳол пойгада мувозанатни тиклади.

Ҳарриснинг президентлик сайловидаги дастурига эътибор қаратсак. У ўрта синф учун “имкониятлар иқтисодиёти”ни ривожлантирмоқчи. Бунга соғлиқни сақлаш соҳаси учун солиқларни камайтириш ва инсулин нархларини доимий равишда чеклаш киради. Ҳаррис ўрта синф оилалари учун ҳам солиқларни камайтиришни, энг бой америкаликлар учун эса солиқларни оширишни таклиф қиляпти. У штатлардаги минимал иш ҳақи миқдорини кўпайтириш, чойчақа олувчи ходимлар ва имконияти чекланган шахслар учун паст иш ҳақларини бекор қилиш ҳамда пулли тиббий таътилларни кенгайтиришни ҳам қўллаб-қувватлаяпти.

Умуман олганда, Ҳарриснинг дастури ижтимоий адолат, иқтисодий фаровонлик ва соғлиқни сақлашдаги тенгсизликларни бартараф этишга йўналтирилган. Лекин уни ҳаддан ташқари сўл позицияни эгаллашда ҳам айблашмоқда. Хусусан, унинг нархларни чеклаш ҳақидаги гаплари иқтисодчиларни хавотирга соляпти. Лекин кўплаб иқтисодчилар Трампнинг дастурини Ҳаррисникидан ҳам ёмонроқ деб ҳисоблашади.

АҚШ президентлиги учун сайлов 2024 йилнинг 5 ноябрида бўлиб ўтади. Сайлов мамлакат тарихидаги олтмишинчиси бўлади. Америкада президентликка ҳозиргача энг яқин келган аёл – Ҳиллари Клинтон. 2016 йилда у Трампга ютқазган. Юбилей сайловда муҳожирлар оиласида туғилган қора танли аёл тарих ёзиши мумкин, зеро кўпгина сўровномалар унинг имкониятларини Трампникидан бироз бўлса-да юқорироқ баҳолаяпти.