Бундан 50 йил олдин ўзга сайёраликларга биринчи хабар юборилганди. Унда нималар ёзилган?

Воқеадан сўнг астрономлар “ғайриоддий маданий алмашинув”га сабаб бўлиши мумкин бўлган хавф-хатарлар ҳақида ўйланиб қолган. National Geographic нашрига кўра, хабарни жўнатиб бўлгач, олимлар “матн” кенг доирадаги маслаҳатлашувларсиз тузилганидан ташвишга тушган.

Хавфли огоҳлантириш

Айрим танқидчиларнинг фикрича, коинотга жўнатилган хабарлар салбий кайфиятдаги ўзга сайёраликлар эътиборини жалб қилиши мумкин. Масалан, Лю Цисининг “Уч жисм муаммоси” номли илмий фантастик асарида коинотга хабар юбориш инсониятни бошқа цивилизация учун нишонга айлантириши мумкинлиги тўғрисида мулоҳаза юритилади. Романда “Қоронғу ўрмон” деб номланган назарий ғоя илгари сурилган бўлиб, унда ўзга сайёра цивилизациялари турли хил хавф-хатарларга тўла ўрмонда яшириниб юрган ўлжага қиёсланади.

“Баъзи мутахассислар мавжудлигимиз ҳақида ўзга сайёраликларга хабар юборишни чиндан ҳам ақлсизлик деб ҳисоблайди. Бироқ бундай сигналлар Ердан узлуксиз тарқалаётган теле ва радиосигналлар билан беллашишига тўғри келади”, — деб таъкидлади астробиолог Абел Мендес.

Сексистик код

Дрейк хабарномада инсон қиёфасини қандай тасвирлаш ҳақида узоқ ўйлаган — аввалига у жинссиз ниманидир тасаввур қилмоқчи бўлган. Аммо бундай тасвир одамни эмас, балки гориллани эслатарди. Шунинг учун якуний шакл эркак силуэтига ўхшатилди.

“Агар хабар бугун яратилганида, унинг муаллифи янада инклюзив ақлий ёндашувдан фойдаланган бўларди. Хатнинг 90 фоизини ёлғиз ишлайдиган 44 ёшли оқ танли эркак — Френк Дрейк яратганини ҳисобга олинг”, — дейди Айзекман.

Nature қўшимча қилишича, “Аресибо хати” ўзга сайёрадан ақл излаш билан шуғулланувчи олимларнинг демографик хусусиятлари улар жўнатаётган хабарларга қандай таъсир кўрсатишини намойиш этади. Санъатдаги каби бундай “матнлар” ҳам хурофотлар, қадриятлар ва ўз-ўзини англаш таъсирида яратилади — булар “тарих ва маданиятни акс эттирувчи кўзгулар”дир. 1970 йилларда астрономияда кичик демографик гуруҳ ҳукмронлик қиларди, бу эса ўзга цивилизацияларга юборилаётган хабарнинг дизайни ҳамда мазмунига ўз таъсирини кўрсатмай қолмаган.

Шу билан бирга, журнал бутун илмий ҳамжамиятни сексист деб ҳисоблаш шошма-шошарлик бўлишини таъкидлади. Масалан, Дрейк 1960 йиллардаёқ Озма номли ўзга сайёраликларни қидириш лойиҳасига қизларни ҳам қўшган.

Лойиҳа Миллий радиоастрономия обсерваториясида амалга оширилаётганди. Баъзи ходимлар Дрейкнинг аёлларни ишга жалб этиш қарорига қарши чиққан. Уларнинг фикрича, талаба қизларга маблағ сарфлаш ресурсларни беҳуда совуриш эди: қизлар турмушга чиқиб, бола кўриб, фанга ҳеч қандай ҳисса қўшмайди. Бироқ Дрейк бу фикр нотўғрилигини ўз тажрибасидан яхши биларди.

Унинг Ҳарварддаги докторлик диссертацияси бўйича илмий раҳбари аёл киши бўлган (Сесилия Хелен Пейн-Гапоскина). Унинг ишлари туфайли юлдузлар асосан водород ва гелийдан ташкил топганлиги аниқланди, бу эса астрофизика ва осмон жисмларининг таркиби ҳақидаги тасаввурларни ўзгартирди. Озма лойиҳасининг илк талабаларидан бири Эллен Гундерманн Ҳарвардда астрономия бўйича докторлик даражасини олди, уни космик мазерни кашф этган биринчи астроном дейиш ҳам мумкин. Ушбу ҳодиса лазерга ўхшайди, аммо ёруғлик эмас, микротўлқинли нурланиш беради, бу одатда қора туйнуклар атрофида кузатилади. Гундерманннинг қизи эса геофизика соҳасида мукофот совриндори бўлган.

Яъни, Дрейк гендер бўйича нотўғри қарашлар билан курашган бўлса-да, унинг ўзи бу қарашларни бошқа сайёрадаги ақл эгаларига юборган. Nature эса хабардаги расмга санъат асари, ўзига хос автопортрет сифатида қарашни тавсия қилмоқда. Кейинчалик астроном онг ости даражасида инсоний шакл тасвири ўзига ўхшашини истаган бўлиши мумкинлигини тан олди: “Гўё ўзимни ‘Юлдузлар сари’ услубида телепортация қилаётгандек эдим”.