Қўшимча функционаллар
-
Тунги кўриниш
«АҚШ учун устувор вазифа» – Трамп нега Гренландия устидан назоратни хоҳлаяпти?
Венесуэладаги «операция» ортидан Доналд Трамп Гренландияни қўлга киритиш учун ҳарбий кучни ҳам ўз ичига олган «қатор вариантлар»ни муҳокама қилмоқда. Оқ уй маъмуриятида дунёдаги энг йирик оролни тўлиқ сотиб олиш режаси ҳам бор. Хўш, Гренландия нега АҚШ учун бунчалик муҳим?
Оқ уй маъмурияти НАТО аъзоси бўлган Даниянинг ярим автоном ҳудуди – Гренландияни қўлга киритиш АҚШ «миллий хавфсизлиги устувор вазифа» эканини айтди.
«Президент ва унинг жамоаси ушбу муҳим ташқи сиёсий мақсадга эришиш учун бир қатор вариантларни муҳокама қилмоқда. Албатта, АҚШ ҳарбий кучидан фойдаланиш — Олий бош қўмондон ихтиёридаги вариантлардан биридир», дея Оқ уй вакилининг сўзларини келтирмоқда BBC нашри.
АҚШ давлат котиби Марко Рубио ҳам душанба куни Капитолийда ёпиқ брифингда қонунчиларга Гренландияни босиб олишни режалаштирилмаётганини айтди. АҚШ ОАВларига кўра, бироқ у Трамп маъмурияти Даниядан оролни сотиб олиш масаласини кўриб чиқаётганини айтган.
Шундан сўнг Давлат департаменти вакили сешанба куни BBC'га АҚШ «америкаликлар ва Гренландия аҳолиси учун фойдали бўладиган барқарор тижорий алоқаларни қуришга интилаётганини» айтган.
«Бизнинг умумий рақибларимиз Арктикада тобора фаол бўлиб бормоқда. Бу АҚШ, Дания қироллиги ва НАТО иттифоқчилари учун умумий ташвишдир», деган у.
Унинг айтишича, Гренландия ва Дания бу масала бўйича Рубио билан тезроқ учрашишни сўраган. Хусусан, Дания ташқи ишлар вазири Ларс Расмуссен АҚШ бош дипломати билан гаплашиб, «айрим тушунмовчиликларни» бартараф этмоқчи.
Reutersʼга, исмини ошкор қилмаслик шарти билан гапирган юқори мартабали АҚШ расмийси вариантлар орасида Гренландияни тўлиқ сотиб олиш ёки у билан «Эркин ассоциация шартномаси»ни (Compact of Free Association) тузиш ҳам борлигини айтди.
Гренландия масаласи АҚШ Венесуэла президенти Николас Мадуро саройига ҳужум қилиб, уни ўғирлаб кетганидан сўнг яна кун тартибига чиқди. Ўша операциядан бир кун ўтиб, Трамп маслаҳатчиси Стивен Миллернинг рафиқаси Кети Миллер Гренландия харитасини АҚШ байроғи рангларида бўяб, ёнига «SOON» («Тез орада») деб ёзиб ижтимоий тармоққа жойлади.
Душанба куни маслаҳатчи Стивен Миллернинг ўзи «АҚШ ҳукуматининг расмий позицияси — Гренландия АҚШ таркибига кириши керак», деди. CNNга берган интервюсида ундан АҚШ куч ишлатмасликка кафолат бера оладими, деб сўралганда, у: «Ҳеч ким Гренландиянинг келажаги учун АҚШ билан уришмайди», деб жавоб берди.
Бир неча ҳафта олдин — 21 декабр куни Доналд Трамп Луизиана штати губернатори Жефф Лендрийни Гренландия бўйича махсус элчи этиб тайинлаганди. Ўшанда Трамп АҚШга «Гренландия – минерал ресурслар учун эмас, миллий хавфсизлик учун керак» деган.
President Trump said the US needs to have Greenland, not for critical minerals but for national security https://t.co/WgcbrtXXBq pic.twitter.com/iqJ3USkw36
— Reuters (@Reuters) December 23, 2025
«Агар Гренландияга қарасангиз, бутун қирғоқ бўйлаб рус ва Хитой кемаларини кўрасиз. Бизга у миллий хавфсизлик учун зарур. Биз уни олишимиз керак», — деганди Трамп Флоридадаги чиқишида. У ўшанда махсус элчиси жараёнга «бош-қош бўлишини» билдирган.
Гренландияни Данияга нима боғлаб туради?
2,1 миллион километр квадратдан ортиқ майдонга эга Гренландиянинг қарийб 80 фоизини музликлар эгаллаган. Аҳолиси 56 минг кишидан кўпроқ. Даниянинг собиқ мустамлакаси бўлган Гренландия 1979 йилдан бери ўзини-ўзи бошқарув ҳуқуқига эга. Бироқ мудофаа ва ташқи сиёсат Дания қўлида қолган.
2009 йилги келишувга кўра, мустақиллик эълон қилиш ҳуқуқига ҳам эга. Бироқ ҳозирча балиқчилик ва Дания субсидияларига катта даражада боғлиқ. Аслида кўпчилик гренландияликлар келажакда Даниядан ҳам мустақил бўлишни истайди, бироқ сўровлар АҚШ таркибига киришга кескин қарши эканини кўрсатмоқда.
2025 йил март ойида мингга яқин гренландияликлар Трампнинг таҳдидларига қарши намойиш ҳам ўтказган эди.
Гренландия бош вазири Фредирик Нилсен ўтган ойда бу мавзу юзасидан алоҳида баёнот ҳам берди. «Биз яна АҚШ президентининг янги баёноти билан уйғондик. Бу катта гапдек туюлиши мумкин, аммо биз учун ҳеч нарсани ўзгартирмайди. Ўз келажагимизни ўзимиз белгилаймиз», деди у.
Гренландия нима учун муҳим?
Европа ва Шимолий Америка ўртасидаги стратегик жойлашуви Гренландияни – АҚШнинг баллистик ракеталарга қарши мудофаа тизими учун муҳим ҳудудга айлантиради. АҚШ бу ерда совуқ урушдан бери ракетадан эрта огоҳлантириш тизимларини сақлайди.
Шунингдек, оролнинг назорати Россия ва Хитойни Арктикада жиловлаб туриш йўлидир. Арктика Россия учун ҳарбий йўналиш, Хитой учун эса ҳозирча иқтисодий йўналиш. Гренландия бу икки йўналишнинг географик калити дейиш мумкин.
Бундан ташқари, Гренландияда литий, неодимиум ва кобалт каби стратегик нодир металлар бор. АҚШ эса Хитойга бўлган технологик хомашё қарамлигини камайтириш учун уларга муҳтож.
Шу сабабли Трамп илгари ҳам, иккинчи муддати бошида ҳам АҚШ юрисдикцияси Гренландияга татбиқ этилиши кераклигини бир неча бор айтган. У минерал ресурсларга бой оролни назоратга олиш учун ҳарбий куч ишлатишни истисно қилмаганди.
Хусусан, Трамп 2019 йилда, биринчи президентлик даврида Гренландияни АҚШ учун стратегик марказ сифатида кўриб, «бу асосан йирик кўчмас мулк битими», деганди.
2025 йил март ойида вице-президент Ж.Д. Вэнс Гренландиядаги АҚШ ҳарбий базасига ташриф буюриб, Данияни бу ҳудудга етарли сармоя киритмаётганликда айблаган.
2025 йил ёзида эса Конгресс эшитувларида мудофаа вазири Пит Ҳегсетдан зарурат бўлса, Гренландияни куч билан эгаллаш режаси борми, деб сўралганда, у: «Ҳар қандай ҳолат учун режаларимиз бор», деб жавоб берган.
«Гренландия – унинг халқига тегишли» — Европа норози
Оқ уйнинг юқоридаги баёноти – Европа етакчилари Данияни қўллаб-қувватлаб қўшма баёнот эълон қилганидан бир неча соат ўтиб янгради.
«Гренландия унинг халқига тегишли ва фақат Дания ҳамда Гренландиянинг ўзи ўзаро муносабатларига оид масалаларни ҳал қилиши мумкин», дейилади Буюк Британия, Франция, Германия, Италия, Полша, Испания ва Дания етакчилари 6 январ куни эълон қилган қўшма баёнотда.
Улар Арктика хавфсизлигига АҚШ каби аҳамият беришларини таъкидлаб, бунга НАТО доирасида «биргаликда» эришилиши кераклигини билдирган. Шунингдек, улар «БМТ низоми тамойилларига — суверенитет, ҳудудий яхлитлик ва чегараларнинг дахлсизлигига риоя этишга» чақирди.
Гренландия бош вазири Енс-Фредерик Нилсен баёнотни олқишлаб, «ҳурматга асосланган мулоқот»га чақирди. «Мулоқот Гренландиянинг мақоми халқаро ҳуқуқ ва ҳудудий яхлитлик тамойилига асосланганини ҳурмат қилган ҳолда олиб борилиши керак», деди у.
Дания эса Трампнинг Арктикадаги оролга бўлган даъволарига қарши чиқиб келмоқда. Хусусан, Дания бош вазири Метте Фредериксен АҚШ томонидан оролга ҳар қандай ҳужум НАТОнинг якунланишини англатишини айтди.
Шунингдек, Франция ташқи ишлар вазири Жан-Ноэл Барро ҳафта охирида Германия ва Полшанинг ташқи ишлар вазирлари билан учрашишини айтди. Учрашувда европаликлар АҚШ Гренландияни эгаллаш бўйича таҳдидига қарши қандай чоралар кўриш бўйича режа ишлаб чиқишни муҳокама қилади.
«Биз чоралар кўрмоқчимиз, лекин бу бизнинг Европа ҳамкорларимиз билан бирга бўлиши керак», - деди Барро.
Шундай вазиятда, сўнгги бир йил давомида Дания Трамп маъмурияти билан кескинликни юмшатиш учун Арктика мудофаасига сармоя киритиб, АҚШ танқидларига «жавоб беришга» ҳаракат қилмоқда. Лекин ҳозирча бунинг фойдаси бўлмаяпти.
