Яқин Шарқдаги уруш долларга талабни яна оширди. Нега?

Инвесторлар Яқин Шарқда вазиятнинг кескинлашиши фонида фаол равишда доллар сотиб олишни бошлашди. Бу эса АҚШ валютасига таянадиган тартибдан кўп марказли тизимга ўтиш жараёни осон кечмаслигини англатади, дея ёзди Reuters.

АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужумидан кейин бутун минтақага ёйилаётган уруш доллар қийматини оширяпти. Инвесторлар дунёдаги энг ликвид актив ҳисобланган долларга нисбатан «хавфсизлик бандаргоҳи» сифатида қарашяпти.

Йилнинг дастлабки икки ойида энг яхши натижа кўрсатган акция индекслари қулаяпти. Масалан, Жанубий Кореянинг KOSPI индекси — феврал ойигача 50 фоизга ошган бўлса, атиги икки кун ичида қарийб 20 фоизга қийматини йўқотди. Хусусий кредит фондларидан пулни қайтариб олишлар кескин кўпайган. Доллар эса икки кун ичида 2 фоизга қимматлашди, АҚШ ғазначилик облигациялари рентабеллиги ҳам тез кўтариляпти.

Satori Insights асосчиси Матт Кингнинг таъкидлашича, доллар курсининг кескин ошиши иқтисодий ўсиш ёки инфляция прогнозлари қайта баҳолангани билан боғлиқ эмас. Асл сабаб — оддийгина «пул оқими». Яъни сўнгги ойлар давомида кўплаб бозорларда шаклланган спекулятив «кўпик» тезда сўна бошлади ва инвесторлар шошилинч тарзда ликвидлик излашяпти. Бу эса доллар қадрсизланиши ҳақида хавотирлар бўлишига қарамай, реал хавф пайтида инвесторлар барибир Америка валютасига муҳтож бўлиб қолишини кўрсатади.

Ўтиш даври

Жорий вазият қуйидаги саволни ўртага чиқаряпти: агар доллар гегемонлиги қисқаришда давом этса, келажакдаги инқирозлар пайтида нима бўлади?

Доллар глобал савдо, молиялаштириш ва валюта захиралари тизимидаги мутлақ етакчи мақомини йўқота бошлаганига қарийб чорак аср бўлди. Бу жараён 1999 йилда евронинг пайдо бўлиши ва 2001 йилда Хитойнинг Жаҳон савдо ташкилотига қўшилиши билан бошланган.

Халқаро валюта жамғармаси маълумотларига кўра, 2000-йиллар бошида глобал валюта захираларининг 70 фоизидан ортиғини доллар ташкил этган бўлса, ҳозир бу улуш 57 фоизгача қисқарган. Аммо бу пасайиш жуда секин кечгани сабабли, доллар ликвидлиги барибир ўсишда давом этди. 2008 йилги глобал молиявий инқироз ва 2020 йилги пандемия шокларидан кейин ҳам глобал молиявий тизим ликвидлик танқислигига қарши муайян «ҳимоя ёстиқчалари»ни яратишга муваффақ бўлмади. Бироқ илгари доллар ликвидлиги орқали жаҳон иқтисодиёти ва бозорларининг ишлашини осонлаштирган молиявий институтлар, қоидаларга асосланган глобал тартиб ва глобаллашув заифлашяпти. Сўнгги бир йил ичида қатор йирик савдо, сиёсий ва ҳарбий можаролар юзага чиқди ва глобал инвестиция муҳити ниҳоятда хавфли майдонга айланди.

Шу фон остида Калифорния университети профессори ва халқаро капитал оқимлари ҳамда валюталар бўйича таниқли мутахассис Барри Эиченгрин 17 март куни «Money Beyond Borders: Global Currencies from Croesus to Crypto» номли янги китобини нашр қиляпти.

Эиченгрин пулнинг 2500 йиллик тарихини таҳлил қилади, тизим учун муҳим бўлган валюталар қандай қилиб етакчиликка чиқиши ва кейинчалик аста-секин йўқолиб боришини тушунтиради. Шунингдек, у доллар ва криптовалюталарнинг келажакдаги роли ҳақида ўз фикрини билдиради.

Унинг таъкидлашича, ҳозирча халқаро савдо, молиялаштириш, ҳисоб-китоблар ва валюта захиралари бўйича доллар ўрнини боса оладиган бошқа валюта йўқ. Бироқ долларнинг пасайиб келаётган позицияси тезлашиши мумкин.

«Мен олдингига қараганда кўпроқ хавотирдаман. Доллар учун аниқ муқобил валюта йўқ. Шунинг учун келаётган ўтиш даври жуда секин ва осон бўлишига умид қилишимиз керак. Аммо энди биз ҳамма нарса силлиқ содир бўладиган дунёда яшамаётганимизни кўряпмиз», дейди Эиченгрин.

«Жуда нозик давр»

Сўнгги кунлардаги воқеалар дунё ҳали ҳам долларга қанчалик муҳтожлигини кўрсатяпти. Халқаро ҳисоб-китоблар банки маълумотига кўра, барча валюта операцияларининг 89 фоизида АҚШ доллари иштирок этади. Бу сўнгги 25 йил ичидаги энг юқори кўрсаткичдир. Кейинги ўринда евро туради — у барча операцияларнинг 29 фоизида қатнашади.

Шунингдек, халқаро тўловларнинг қарийб 50 фоизи долларда амалга оширилади. Агар евро ҳудуди ичидаги тўловлар ҳам ҳисобга олинса, бу улуш тахминан 60 фоизга етади, дейилади Федерал резерв тадқиқотида.

Халқаро банкларнинг ташқи активлари ва хорижий валютадаги талабларининг тахминан 55 фоизи, мажбуриятларининг эса 60 фоизи долларда ифодаланган.

Бугунги кунда дунё хом нефт савдосининг тахминан 20 фоизи доллар ташқарисидаги валюталарда, масалан, евро ёки юанда, қолган қисми ҳали ҳам АҚШ валютасида амалга оширилади.

Эиченгрин узоқ вақтдан бери кўп қутбли глобал пул-молиявий тизими дунё учун фойдали бўлишига ишониб келади ва буни табиатдаги хилма-хил экотизимнинг сайёра учун қанчалик аҳамиятли эканлиги билан қиёслайди.

«Ҳозирча глобал ликвидликни таъминлашда доллар ўрнини боса оладиган бошқа манбалар етарли даражада шаклланмаган. Шу сабабли биз тарихнинг жуда нозик нуқтасида турибмиз», дейди Эиченгрин.