Миллатнинг энг узун ва қоронғи кечаси ҳақида биласизми? / 5 дақиқа

Қодирий қатл этилганига қарийб тўқсон йил бўлди. У “Ўткан кунлар” романининг давомини орадан юз йил ўтиб ёзди, десам ишонасизми? Адабиётда шунақаси ҳам бўлиб туради. Фараз қилинг, Қодирийнинг қўлёзмаси - “Ялдо кечаси” топиб олинди ва уни Ўзбекистон халқ ёзувчиси Хайриддин Султонов оққа кўчирди.

Бу тарихий роман миллатнинг жуда узоқ чўзилган қоронғи кечалари, Туркистоннинг ҳақиқий қайғуси ҳақида ҳикоя қилади. 5 дақиқа’нинг навбатдаги сонида шу ҳақида гаплашамиз.

“Ялдо кечаси” адабий мистификация усулида ёзилган. Бу шундай услубки, гўёки Абдулла Қодирий ёзишга ёки айтишга улгурмаган миллий қисмат ҳақидаги ҳикоя бошқа бир қалам орқали давом эттирилаётгандек таассурот уйғотади.

Қодирийнинг асари Отабекнинг Оқ пошшо қўшинларига қарши курашда шаҳид бўлиши билан якунланади.

“Ялдо кечаси”да эса Отабек Қўқон хонининг норасмий маслаҳатчиси сифатида намоён бўлади. У Марказий Осиёнинг ўша пайтдаги тумшуғидан нарини кўрмай қўйган сиёсий элитасини - хонликларни бирлаштириш, муроса қилдириш йўлида ҳаракат қиларди. Амиру хонларимиз эса ўзаро зиддиятда, бир-бирининг гўштини ейишга тайёр, миллатнинг аҳволу саъжияси ундан ҳам аянчли эди.

Қодирий миллий фожианинг бошланишини кўрсатган бўлса, Хайриддин Султонов унинг кейинги босқичларини - мустамлака, жадидчилик, маърифат кураши, совет истибдоди ва миллий хотиранинг янги синовларини очиб беради. Шу маънода Ёдгорбек образи Отабекнинг маънавий вориси сифатида гавдаланади. Улар орасида қариндошликдан кўра ғоявий боғлиқлик кучлироқ эди. Иккаласи ҳам миллат тақдири учун яшайдиган, замондан олдин туғилган инсонлар эди.

Ёдгорбек янги услубдаги “Нажот” мактабини қуради. Бу орқали жадидчилик оддий таълим ислоҳоти эмас, балки миллий қутқарув ҳаракати сифатида талқин қилинади. Муаллиф мактаб қурилишини худди муқаддас иморат барпо этилаётгандек тасвирлайди.

Ёдгорбек миллатни қутқаришнинг ягона йўли илм ва онг уйғониши эканини англайди. У қурдирган мактаб тасвири орқали муаллиф икки қатлам тўқнашувини кўрсатади: бири - асрлар давомида қотиб қолган жаҳолат муҳити, иккинчиси - янгиланишга интилаётган миллий тафаккур. Мактаб атрофида тарқалган миш-мишлар, “кофирона даргоҳ”, “бутхона”, “Инжил” ўқитилар экан” деган тўҳматлар жамиятнинг маънавий аҳволини очиб беради.

Мана шундай оғир ижтимоий муҳит ичида зиёли бўлмоқ ҳам азоб эди.

Романда жадидчилик ҳаракати идеаллаштирилмайди. Аксинча, унинг қандай азоб ва қаршиликлар ичида туғилгани кўрсатилади. Ёдгорбекнинг мактаб учун муаллим тополмай сарсон бўлиши, китоб қаҳатлиги, ҳукумат рухсатини кутиб ойлаб юриши - буларнинг барчаси миллат уйғониши қандай оғриқли жараён бўлганини англатади.

“Нажот” газетаси ташкил қилинади. Матбуот халқнинг “кўзини очадиган” куч сифатида кўрилади. Бу жараён ҳам тарихдан узилган, тўқималардан иборат эмас. Оқ пошшонинг идеологларидан бири, Туркистоннинг тарихини ўзича бичган Остроумов жаноблари билан тўқнашувлар, матбуотда ўзликни англаш йўлидаги курашлар ишонаманки, ўзини ҳурмат қилган бирор туркистонликни бефарқ қолдирмайди.

Роман бир неча тузумлар алмашинувини қамраб олади. Хонликлар даври, оқ пошшо мустамлакаси, Биринчи жаҳон уруши, инқилоб, шўролар ҳокимияти, мулкларни мусодара қилиш, очарчилик, миллий озодлик ҳаракатлари - буларнинг барчаси Отабекнинг авлодлари орқали кўрсатилади.

Муаллиф ўқувчининг ҳиссиётлари билан жиддий ҳазиллашган. Асарни равон ўқиб келаркансиз, “мана шу битиклар ўчиб кетган экан”, дейди ёзувчи. Қаҳрамонлар дарсликларимизга кирган тарихий шахслар билан ёнма-ён яшаб, улар билан ҳамкорлик қила бошлайди. Табиийки, ўқувчи бу жараёнда довдираб қолади, ростдан ҳам Қодирий юз йил кейин қўлига қалам олдими, деган тасаввур ортидан эргашиб кетасиз.

“Ялдо кечаси” бир ҳақиқат ҳақида ўйлашга мажбур қилади: миллатни бир кунда емириш мумкин эмас, уни асрлар давомида жаҳолат, қўрқув ва бефарқлик билан синдиришади. Уни қайта тиклаш эса янада кўпроқ вақт талаб қилади.

Асарнинг иккинчи қисмида Ёдгорбекнинг ўғиллари кириб келади - Озодбек ва Одилбек. Бу йигитлар очиғи мени йиғлатди, уларнинг бири озодлик ҳаракатида, бири босқинчилар орасида юриб ўзича курашди. Улар ҳақида тўлиқ айтмайман, бу китобни ўғлингизга ўқитинг, қизингизга ўқитинг, кучлироқ, яхшироқ инсонга айланишига ишонаман!