Pandemiyadan qanday xulosalar çiqariş kerak? Ekspertlar bilan suhbat

Alişer Umirdinov,

Nagoya iqtisodiyot universiteti professori (Yaponiya):

– Hozir karantin çoralari körilgan. Işlab çiqaruvçilar uçun çeklovlar ança yumşaşni boşladi, deb eşityapmiz. Lekin bungaça ular bir oy davomida xodimlarini işlata olişmadi. Şunday paytda ular şartnomaviy majburiyat böyiça mas'uliyat oladimi, ya'ni ikkinçi tomonga kompensatsiya tölaşadimi, degan narsa bor.

Bu yerda fors-major degan tuşunça bor. Bunda inson özi emas, boşqa taşqi kuçlar tomonidan boşqariladi. Pandemiya ham şuning bir turi hisoblanadi. Albatta, şartnoma matnlariga ham qaraladi.

Umumiy ma'noda davlatlar olayotgan global pandemiya şaroitida şartnoma majburiyatlarini bajarmaslikdan keladigan kompensatsiyalardan qörqmasak ham böladi. Faqat Özbekiston şaroitida bitta narsadan xavotirlanaman: mamlakat ikki va köp tomonlama 50dan ortiq investitsiyaviy bitimlarni tuzgan. Şu jihatdan biz karantin şaroitida mahalliy investorlarnigina öylab xorijiy investorlarni kamsitişga duçor qiladigan bölsak yoki asossiz çora-tadbirlar tufayli ma'lum darajada zarar yetkazadigan bölsak, pandemiya çoralari tugagandan keyin investitsion arbitrajga Özbekistonga qarşi da'vo qözğaşlari mumkin.

Bunday işlar dunyoda asta-sekin boşlanmoqda. Masalan, Peruda yuqori joylaşgan yöllarni fransuz investorlari qurişgan ekan. Tezyurar yöllarga tölanadigan pullarni Peru hukumati pandemiya tufayli bekor qilgan. Hozirda fransiyalik investorlar bu narsa asossizligini vaj keltirgan holda hozir investitsiya arbitraj jarayonini boşlaş haqida fikrlar çiqmoqda.

Bunga diqqatli bölişimiz kerak. Har bir qöllanayotgan çora-tadbirlar yetarli darajada asosli bölgan va şaffof holda bölişini ta'minlaş lozim.

Bekzod Zokirov,

Tokio Universiteti siyosiy iqtisodiyot böyiça doktoranti (Yaponiya):

– Pandemiya ta'sirini faqat iqtisodiyot bilan boğlamaslik kerak, deb öylayman. Çunki bu global tartib siyosiy va iqtisodiy tartibdan iborat böladi. Iqtisodga siyosiy masalalar ham ta'sir qiladi. Hozirgi vaziyatni 1930-yillarda bölgan Buyuk tuşkunlik davri va Ikkinçi jahon uruşi davriga öxşataman.

Pandemiya bizga nimani körsatdi? Şu paytgaça yiğilib kelgan global iqtisodiy-siyosiy muammolarni foş qildi. Masalan, Tramp boşlagan iqtisodiy uruşni pandemiya yanada tezlaştirib yubordi. Yoki Trampning hokimiyatga kelişi siyosiy tartibga katta zarba böldi.

Pandemiyadan keyin holat qanday böladi? 1930 yildan keyingi vaziyatni oladigan bölsak, uruşdan yengilgan Germaniya yomon ahvolga tuşib qolgan. Odamlarning tartibsizliklari yoki yiğilib qolgan muammolari, uning ustiga iqtisodiy inqiroz – hammasi yiğilib odamlarda otilib çiqqan va bularni hal qilişga yordam beradigan bir şaxs kerak, degan his paydo bölgan odamlarda. Pandemiyadan keyin şu holat takrorlanişi ehtimoli juda katta.

Tramp yana qayta saylanişi mumkin, bu pandemiyani qanday yengişiga boğliq. Tramp öz aybini taşqi kuçlarga ağdarişni yaxşi eplay olsa, hukumatda qolişi mumkin. Ripple effect, ya'ni tölqin effekti deyiş mumkin, tölqinni Yevropaga sotib yuborişi mumkin. Fransiyada millatçi partiya yetakçisi Marin Le Penning hukumatga kelişi, Germaniyada natsionalistik partiyalarning ösişi pandemiyadan oldingi vaziyatdir.

Bundan keyin qanday bölişini özimiz tasavvur qilişimiz mumkin. Qandaydir natsionalistik, protetsionistik ruhdagi tartibni olib kelişi mumkin. Bu bizga kerakmas, globalizatsiya nima böldi, Xitoyda paydo bölgan virus butun dunyoni abgor qildi, degan ruhiyat paydo bölişi mumkin. Bu ruhiyat bundan 5-10 yil oldin şakllangandi. Hozir depression holatda turibmiz.

– Pandemiya bizga nimalarni örgatdi? Qanday xulosalar çiqarişimiz mumkin?

Bekzod Zokirov:

– Post-pandemiya dunyosi qanaqa böladi, degan savol turibdi. Öz xulosamga köra, Özbekistonda pandemiya köp narsani oçib berdi.

Ijobiy tomoni şundaki, xalqimizning birligi bu darajada ekanligini tasavvur qilmagandim. Kömakka muhtojlarga ommaviy birlaşib xayriyalar amalga oşirilişi meni juda quvontirdi. Bundan xulosa qildimki, bizda haqiqiy fuqarolik jamiyati bor ekan.

Rossiyadagi ilmiy bahslarga qaraydigan bölsak, ba'zi olimlar Markaziy Osiyoda demokratiya unçalik rivojlanmasligini aytib, buni bu hududda fuqarolik jamiyati şakllanmagani bilan izohlaşardi. Bunga qöşilmayman. Davlat heç narsa qilmasdan xalq zimmasiga yuklab qöysa, hamma birlaşib köp narsani qilib qöyarkan.

Salbiy tomoni şundaki, iqtisodiyotimiz bir taraflama bölib qolganini körsatib qöydi, ya'ni tabiiy resurslar (gaz, paxta) faqat eksport qilinayotgan ekan. Bunda ma'lum davlatlarga qaram bölib qolgan ekanmiz. Soğliqni saqlaş tizimida milliy umumiy suğurta tizimi yöq. Bu SSV rahbariyatiga signal vazifasini bajarişi kerak.

– Valijon, hozir Bekzod davlatlar bir-biriga boğlanib qolganini aytib ötdi. Köpçilik davlatlar xulosa qilyapti. Özbekistonning ham asosiy hamkorlaridan biri Xitoy hisoblanadi, investitsiyaviy şartnomalarimizning katta qismi Xitoy hissasiga töğri keladi. Pandemiyadan keyingi iqtisodiy dunyo qanday böladi? Özimizni rivojlantirişimiz yoki tabiiy resurslarimizni sotişda davom etişimiz kerakmi?

– Bekzod umumiy holatni kategoriyalarga bölib aytib berdi. Iqtisodiy jihatdan köradigan bölsak, 2 xil holat sabab böladi.

Birinçisi, savdoni faqat bir davlat bilan qiliş yoki faqat bir mahsulotni savdo qiliş. Masalan, Qozoğistonning 70 foiz eksporti gaz va neftga töğri keladi. Tasavvur qiling, neft narxi tuşib ketganda Qozoğiston iqtisodiyotiga qanday zarba bölgan bölardi. Bizda kam sonli davlatlar, jumladan, Xitoy, Rossiya, Janubiy Koreya bilan hamkorligimiz bor edi. Xohlagan paytda şunaqa fors-major holatlar bölib qolişini hukumat öylaşi kerak.

Ana şu narsalarga tayyor bölişimiz uçun aloqa yöllarimizni köpaytirişimiz kerakligini anglatadi. Bu 2 xil ma'noda tuşunilişi kerak. Birinçisi boşqa davlatlar bilan ham iloji boriça şartnomani qiliş. Bu JST ga a'zo böliş va iqtisodiyotni diversifikatsiya qiliş uçun yöl, xolos. JSTga a'zo bölişimiz hamkorlik şartnomalarimizni köpaytiradi, mahsulot turlarini köpaytiradi va bir davlatga töğridan-töğri boğliq bölib qoliş yoki bir mahsulotni, masalan tabiiy boyliklarni sotişga boğlab qöymaydi va köproq mahsulotlarni işlab çiqariş va jahon bozoriga olib çiqiş imkonini beradi.

Demak, Özbekiston iqtisodiyoti bir neçta davlatlarga boğliq bölib qolgan ekan, diversifikatsiya qilişimiz kerak ekan. Buning uçun savdo şartnomalarimizni köpaytirib, JSTga a'zolikni kamida 2 yilda hal qilişimiz kerak, degan xulosani berdi.

Alişer Umirdinov:

– Pandemiya tufayli şahar, qişloqlar yopilişi Özbekiston tarixida ilk bora kuzatilyapti. Tabiiy ofat tez-tez kuzatiladigan Yaponiyada bunaqa holatlar bölib turadi, tayyorgarlik yetarliça.

Lekin Özbekiston hukumati va aholisi uçun birinçi marta bunday bölyapti. Şuning uçun köpçilikni ayblaşdan qoçgan bölardim, çunki bu ham xalqimiz, ham hukumat rahbarlari uçun, ham tadbirkorlar uçun, universitet öqituvçilari, talabalar, öquvçilar uçun ilk tajriba böldi. Umid qilamanki, bundan köp narsani örgandik.

Yaponlarda şunaqa holat bor: har bir ofatdan keyin yiğilişib, bundan qanday xulosalar çiqariş kerak, qanday muvaffaqiyatlarga erişdik va bundan keyin nimalar qiliş kerak degan mulohazalar böladi. Huquqiy himoya masalasi ham bor.

Karantin şaroitida dehqonlar ekin qiladigan joylariga bora olişmadi. Albatta, bundan oldin xalq salomatligini saqlaşdek katta omma manfaati turibdi. Pandemiya boşlanişini sezgan holda mart boşlaridan bunga tayyorgarlik köriş kerak edi, bosqiçma-bosqiç amalga oşiriş kerak edi. Rivojlangan davlatlarda mutaxassislar yetarli bölgani uçun bunga yetarliça tayyorgarlik köra oldi, deb öylayman.

Pandemiya kelajakda yöl qöyiş mumkin bölgan xatolarning oldini olişga va tadbirkorlar, talaba-öquvçilar huquqlari yanada himoya qilinişiga yordam beradi. Tibbiyot sohasi qançalik muhimligi masalasi körildi. Keyingi yillarda tibbiyot xodimlariga qöl kötariş holatlari bölyapti. Öylaymanki, xalqimiz şifokorlar muhimligini yana bir bor anglab yetdi.

Hozir koronavirus uçun vaksina topiş masalasi körilyapti. Lekin Özbekistonda buni amalga oşiriş uçun harakatlarni kuzatganim yöq. Bu narsa tibbiyotga oid fundamental tadqiqotlar yetişmasligini körsatadi. Rivojlangan davlatlarga qarab turibmiz: qaçon ular vaksina çiqarsa, biz ham işlatamiz, deb turibmiz. Buning ortida universitetlar erkin bölmagani, ma'muriy buyruqbozlik asosida kuçli boşqarilgani natijasida fundamental tadqiqotlar naqadar oqsaganini körsatib qöydi va taşqi mutaxassislarga muhtojligimiz ma'lum bölib qoldi.

Undan keyingi masala onlayn ta'limga qança miqdorda mablağ ajratilayotganini körib çiqişdir. Bizda faqat informatsion texnologiya sohasida onlayn ta'lim rivojlanyapti. Boşqa sohalarda bu narsa rivojlangani yöq. Internet tezligini oşirişimiz va universitetlarda studiyalar taşkil qilib, onlayn ta'limni rivojlantirib qöyişimiz lozimligini nihoyatda çuqur his qildik. Bu mamlakat içida böladigan masala.

Juda köp rivojlangan davlatlar özlaridagi eng strategik sohalarga çet eldan investitsiya kirib kelişi va çet el firmalari tomonidan sotib olişni çeklayapti. Bunda Xitoydan keladigan investitsiyalar közlanyapti. Buni heç kim oçiq aytgani yöq, lekin tuşunib turibdi. Iqtisodiy inqirozda köp korxonalar narxi pasaygan va şunday paytda çet ellik investorlar bu narsani nihoyatda közlaşadi. AQŞ, Yaponiya, Avstraliya kabi davlatlar, YeIda ham bu masala kuzatilyapti.

Şuning uçun Özbekiston ham iqtisodiy inqirozdan foydalangan holda çet eldan kirib keladigan manfiy investitsiyalarni yaxşilab közdan keçirişimiz va nazoratini yetarliça darajada amalga oşirişimiz mumkin. Bu tendensiya asossiz emas.

Bekzod Zokirov:

– Hukumatda ham şunaqa bahslar ketyapti, deb öylayman. Xalqqa pul beriş, degan çora qöllandi. U özini oqlamadi. Korxonalarga pul berişimiz kerak, degan fikrlar bölyapti. Davlat xalqaro institutlardan katta miqdorda qarz bölib qoldi. Bu qarzni qaytarişimiz kerak.

Masalan, xalqaro moliya taşkiloti bizga qarz beryapti va bu öz-özidan kelmaydi, tekin pulmas. Qarzni qaytariş uçun budjetni qisqartiriş kerak, degan muhokamalar bölgan. Ijtimoiy tölovlardan qisiş, degan xavf oldimizda turadi. Oylik, pensiyalardan pulni qisiş mumkin. Bu biz uçun juda katta halokat bölişi mumkin. Hukumatdagilar buni öylaşi kerak.

Keyingi masala informal iqtisodiyotni rasmiy joyga ötkaziş masalasini körişimiz kerak. Bu biz uçun soliqlar oşişiga, har xil tölovlarni tölaşga va davlat budjeti oşişiga olib keladi. Qörqib turgan odamlar işçi olişi mumkin.

Valijon Töraqulov,

Inha Universiteti xalqaro savdo böyiça doktoranti (Janubiy Koreya):

– Bekzod, haqiqatan töğri aytdi. Pandemiyada hukumat odamlarga moddiy yordam beriş orqali iqtisodiyotni jilovlamoqçi. Sababi odatda odamlarga ilmiy narsa aytilsa, keyin şunga işonişadi.

Iqtisodiy jihatdan aytsak, har qanday inqiroz şakli har xil, lekin mohiyati bir xil. Talab va taklif bir-biriga öta turğun bölib qolgan paytda inqiroz hosil böladi. Mana şunda talabni jonlantirvoriş kerak. Buning eng yaxşi yöli odamlarga ma'lum mablağni beriş. Şunday qilsa, ular bozorga çiqib nimadir sotib oladi. Keyin taklif böladi. Zanjir aylanib, mening xarajatim kimningdir foydasi bölgani uçun iqtisodiyot yana jonlanib ketadi.

Inqirozga qarşi kuraşiş jamğarmasining ança qismi işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaşga sarflanayotgani böyiça signallar kelyapti. Iqtisodiy rivojlangan davlatlar tajribasidan kelib çiqib, köproq iste'molçilarni qöllasak maqsadga muvofiq bölardi.

Jamşid Niyozov suhbatlaşdi

Pandemiya uçun Xitoyni javobgarlikka tortiş mumkinmi? – Ekspertlar fikri

Özbekistonning Jahon savdo taşkilotiga a'zo bölişi nega keçikmoqda? — Ekspertlar javob berdi

Özbekistonning YeOIIga kuzatuvçi sifatida qöşilişi qanday oqibatlarga olib keladi? — ekspertlar fikri