“ЖСТга аъзо бўлсак, импорт босиб келишидан қўрқишади, лекин бозор ҳаммасини жойига солади” — тадбиркор

“Хусусий сектор вакилиман, ташқи иқтисодий фаолият билан анча йилдан бери шуғулланиб келаман. Маҳаллий бозорларда қурилиш ва тайёр кийим-кечаклар ишлаб чиқариш соҳаларида фаолият юритаман. Жанубий Кореянинг “Youngone Corporation” компанияси хорижий ҳамкоримиз ҳисобланади. У билан жаҳон бозорига чиқишга муваффақ бўлдик. Аввало GSP+ дастурига (Ўзбекистон) қўшилгач, Европа, хусусан, Германияга экспорт қилишни бошладик.

Маълумот учун: Ўзбекистон GSP+ дастурига 2021 йилда аъзо бўлди ва Европа Иттифоқи бозорларига 3000га яқин маҳсулотларни божхона тўловларисиз, 3200 турдаги маҳсулотларни эса пасайтирилган ставкалар бўйича экспорт қилиш имкониятига эга бўлди.

Кейин “Cotton Campaign” томонидан Ўзбекистон пахтасига қўйилган тақиқ олиб ташлангач, Жанубий Кореяга 1 сентябрдан бошлаб тайёр кийим-кечакларни экспорт қилдик. Бу синов экспорт эди, у яхши ўтганидан кейин қайта-қайта буюртма олдик. Жаҳон брендлари билан ишлашни бошладик. Бу орқали жаҳон бозорида Ўзбекистонни савдо-сотиқда фаол иштирокчи сифатида таништиришга муваффақ бўлдик десам бўлади, дейди суҳбатдошимиз.

— ЖCТга аъзоликдан бизнесингиз қандай фойда кўради?

— Жаҳон савдо ташкилоти биз учун жуда қизиқ йўналиш ҳисобланади. Бу тайёр кийим-кечак ишлаб чиқарувчилар учун жуда катта бозорни очиб беради. Одамлар ташкилотга аъзо бўлишимизнинг қанақадир турли хатарлар ва хавфлари бор деб ўйлайди, катта импорт босиб келади деб қўрқишади. Лекин енгил саноат соҳасида, тан олиш керак, шундоқ ҳам импорт босиб келяпти.

Бозорларда кўрсангиз, ЖСТга аъзомизми-йўқми, импорт товарлар етарлича. Аммо ҳозир Ўзбекистондаги ишлаб чиқарувчиларнинг салоҳияти [рақобатга тайёр]. Тайёр кийим-кечак маҳсулотларини ишлаб чиқаришга ўрганиб қолганмиз. Рақобатдан қўрқмаймиз, аксинча, бизга бу катта-катта бозорларни очиб беради.

Айтайлик, Корея, Япония, Малайзия, Сингапур, керак бўлса, Хитой, бундан ташқари Европа давлатлари GSP+ дастурига кирган. [ЖСТга аъзолик ортидан] бошқа бозорлар биз учун очилади. Импорт тарифларини тўламаслик орқали хориждаги бошқа иштирокчилар билан рақобатбардош бўлиб қоламиз. Европа бозорида GSP+ мисолида биз шуни кўрдик. Ҳозир тайёр кийим-кечак маҳсулотларини нол тарифда Европага экспорт қиляпмиз.

— Экспортчи тадбиркор сифатида сизни ЖСТга аъзо бўлиш борасида қандай масала ўйлантиряпти?

— Ташкилотга аъзолик масаласида БМТ, Жаҳон савдо ташкилоти ва Ўзбекистон ҳукумати хусусий сектор вакиллари билан давра суҳбати ўтказди. Унда йўл харажатларини субсидиялаш борасида савол бердим. Экспортчи мамлакатлар томонидан йўлкира харажатлари субсидияланиши қанчалик бошқа иштирокчиларга имконият яратади, рақобатбардошликни таъминлайди, дея сўрадим. ЖСТга аъзо бўлгандан кейин ҳозирги пайтда ҳукумат томонидан экспортчи корхоналарга берилаётган кўмаклар, субсидиялар бекор қилинганда Ўзбекистондаги корхоналарнинг рақобатбардошлиги заиф бўлиб қолишини назарда тутгандим. Чунки Ўзбекистоннинг географик жойлашуви ноқулай, экспортда логистика харажатлари қиммат. Лекин айтишдики, булар муҳокама қилинадиган масалалар бўлиб, Ўзбекистон томони ЖСТ билан олиб бораётган музокараларда шуни назарда тутаётган экан.

— Ташқи савдо вазири ўринбосари Бадриддин Абидов аъзолик айрим соҳаларга негатив таъсир қилади деганди. Сиз ўз соҳангиздан келиб чиқиб ҳукуматнинг хавотирларига қандай қарайсиз?

— Мен бунга рози эмасман, очиқча айтаман. Чунки текстил соҳасида жаҳонга очилиш 36 миллион аҳолига эга Ўзбекистон учун катта имконият. Кўп мамлакатлар билан солиштириб кўриш мумкин: уларнинг географик жойлашyви ҳам жуда қулай; Вьетнам, Бангладеш каби текстил гигантлари бор. Лекин уларнинг ўзида пахта етиштирилмайди, ўзининг хомашёси йўқ. Импорт қилиб туриб, тайёр маҳсулот ишлаб чиқариб бутун дунёни (маҳсулоти билан) эгаллаб оляпти.

Ўзбекистонда тайёр кийим-кечак импортининг ўрнини босувчи маҳсулот ишлаб чиқарамиз, юқори сифатли матоларни олиб кирамиз десак, қандайдир божлар, йўлкира харажатлари бор. Хомашё олиб кириб, қайта ишлаб тайёр маҳсулот ишлаб чиқармасак, импорт ўрнини босадиган маҳсулот қилмасак бўлмайди.

Кўриб турибмизки, кўплаб жаҳон бозорига чиқадиган харидорларимиз Ўзбекистон бозорига қизиқиш билдиряпти. Биз айтдикки, ишлаб чиқара оламиз. Аммо материал базамиз бироз заиф. Текстил соҳаси фақат пахта эмас, анча аксессуарлар – турли, юқори технологик матолар талаб қилади. Ўзим ҳозир кийган пиджагим (суратдаги – таҳр.) Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган. Аммо матоси Ўзбекистонники эмас. Мана шу матони олиб келиб, тайёр маҳсулот қилган Ўзбекистон корхонаси. Бу Хитой ёки Туркиядан олиб келинадиган пиджак ўрнини босди. Мен бориб бутикдан олмадим-да, ўзимизнинг Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган, Ўзбекистонда қўшимча қиймат (ишчи кучи) яратган маҳсулотни олдим. Бундай пиджакларни Россия, Беларус, Украина, Грузия, керак бўлса, Туркия, Европа ва бошқа мамлакатларга экспорт қила оламиз.

Германиянинг жуда таниқли бренди билан ишлаяпмиз – ундан олиб кираётган хомашёмиз 88-90 фоиз импорт. Германиядан хомашё олиб кириб, қайта ишлаяпмиз, натижада жуда юқори сифатли товарларни Европага реэкспорт қиляпмиз. Лекин бу ерда манфаат олган ўзимизнинг қоракўз ўзбек ишчилари бўлди.

Бунинг қўшилган қиймати ҳам жуда юқори, Ўзбекистондан ҳеч қандай моддий бойлик чиқиб кетмади, яна валюта кириб келди. Бу тезисга рози эмасман, текстил соҳасига ЖСТга аъзолик жуда ижобий таъсир қилади деб ўйлайман.

— Ҳукумат божлар маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлайди деган позицияда. Сиз ҳам маҳаллий ишлаб чиқарувчисиз, сизни божлар ҳимоя қиладими?

— Учрашувларда [ҳукуматга] енгил саноат соҳасини ривожлантириш учун Ўзбекистонга олиб келинадиган материалларни, аксессуарларнинг ҳаммасини божхона тарифларидан озод қилиш ҳақида жуда кўп айтдим. Кўпчилик бу билан Ўзбекистондаги материал ишлаб чиқариш ўлиб қолади-ю дейди. Йўқ! Бозорнинг ўзи ҳаммасини жойига солади.

Биргина пиджак мисолида айтсак, унинг тугмаси, ёрлиғи каби майда аксессуарлар керак бўлади. Бир-иккита шундай аксессуарлар ишлаб чиқарадиган корхоналар бор деб, импортга акциз ёки божлар қўйилган.

Бу маҳсулотларни олиб кирганда унинг қўшилган қиймати кимнинг бўйнига тушади? Харидорнинг-да. Тайёр маҳсулот қимматлашиб кетаверади. Ўзбекистонда тайёр маҳсулот ишлаб чиқарилдими, қаердандир келаётган тайёр маҳсулотнинг ўрни босилди дегани. Тайёр тугма, ип ёки замокка бож қўйиш бу нотўгри. ЖСТга аъзо бўлганда эса эркин рақобат юзага келади.

Маҳаллий ишлаб чиқарувчилар борасида бир мисол келтирган эдим. Ҳозир Ўзбекистон гиламчиликда нафақат Марказий Осиё, балки Евросиё минтақасида профессионаллик, ишлаб чиқараётган маҳсулотлар сифати ва тури бўйича катта ўринга эга. Ўзбекистон гиламчилик соҳасида лидер деб айта оламан. 2005 йиллардан орқага қарасак, гиламчилар Туркиядан тайёр гилам олиб келиб сотишарди. Кўришдики, гиламнинг орқасини елимлашни ўзимизда ҳам қилса бўлади. Улар Туркия фабрикаларидан гиламларни орқасига елим ёпиштирилмаган ҳолда олиб, Ўзбекистонда елимлашни бошлашди. Сал ўтиб, имкон топиб эски бўлса ҳам ускуналар олиб келишди. Кейин оддий ва енгил гиламларни ишлаб чиқа бошлашди. Шундан кейин каттароқ ускуналар олиб келиб, хомашё олиб кириб катта гиламлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйишди. Ҳатто айрим хомашёларни ўзимизда ишлаб чиқара бошлашди.

Бу билан шуни айтмоқчиманки, бизнес қаерда бўлса ҳам ўз фойдасини топади. ЖСТга аъзо бўлиб, божларни олиб ташласак, эффект худди шунақа бўлади. Дунёдан тайёр маҳсулот босиб келади деб қўрқяпмиз, аммо бозор ўз жойига солади.

Катта-катта брендлар четдан маҳсулот олиб келувчи хориж компаниялари ҳам логистика харажатлари туфайли Ўзбекистонга тайёр маҳсулот олиб келгандан кўра, шу ерда ишлаб чиқарган фойдалироқлигини тушунишади. Бундан ўзимизга фойда – иқтисодиётда қўшимча қиймат яратилади, ишчиларимиз иш билан таъминланади.

Мадина Очилова суҳбатлашди.