Yana bir «samosud» videosi tarqaldi. O‘zboshimchalik bilan jazolash holatlariga sabab nima?

Insoniyat hamisha qonun buzilishiga nisbatan «olomon qahri» qo‘llanishiga moyil bo‘lgan. Jinoyat qilgan odamning shu onda, ko‘pchilik ko‘z o‘ngida va ishtirokida jazolanishi, imkon qadar qatl qilinishi adolat tantanasi sifatida baholangan. Tarix o‘z sahifalarida bunday voqealarning juda ko‘pini muhrlagan.

O‘zbekistonda samosud holatlari hozircha olomonning yengil jazolari bilan yakunlanyapti va bu yaxshilik alomati. Ya'ni, tarixdagi kabi inson hayotiga nuqta qo‘yilgan samosudlar kuzatilmadi. Ko‘pchilik Jamshid Kenjayevning tungi klubdagi o‘limini ham samosudga tenglashtiryapti. Ammo bu holatni ko‘proq kutilmagan ziddiyat tufayli sodir bo‘lgan o‘lim deb hisoblash mumkin (aniq bahoni sud beradi).

Samosudni qoralaganlar ko‘pchilikni tashkil qilsa-da, bunday holatlarni yoqlaganlar ham talaygina. Umuman, bu amaliyot ham insoniyat hamisha bahslashib o‘tadigan jarayonlardan biridir va hamisha uni oqlovchilar hamda qoralovchilar topiladi.

Xo‘sh, bunday holatlar sababi nima?

Odamlar ongida har doim jinoyatchiga shu onda va shafqatsiz jazo berish istagi kuchli bo‘ladi. Ayniqsa davlat tomonidan jazo muqarrarligi shubha ostida, yoki yengil jazo bilan qutilish ehtimol yuqori bo‘lsa, samosud holatlari ko‘payadi.

O‘zbekistondagi bunday holatlar kuzatilishini ham bir necha omillar bilan bog‘lash mumkin.

* Olomon tomonidan sazoyi qilib jazolash bunday ayblarga chek qo‘yadi, degan tor tushuncha bor. Aslida esa bu jazoning samarasi juda shubhali;

* Ko‘pchilikning huquqiy ongi samosud qilishning o‘zi jinoyat ekanligi, buning uchun real jazoga tortilish mumkinligini, har qanday jinoyat albatta surishtiruv-tergov jarayonidan o‘tishi, jinoyatda ayblanuvchi himoyalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi shartligi, jinoyatchi tamg‘asini qo‘yish va jazo belgilash faqat sud vakolati ekanligini anglamaydi;

* Ichki ishlar tizimlarida yuz bergan qator voqealar, jumladan, Kattaqo‘rg‘onda ayolning yechintirilishi va tahqirlanishi militsiya xodimlarining o‘zi ham qonundan tashqari jazo qo‘llashi mumkinligini ko‘rsatgan bo‘lsa, ichki ishlar vazirligi boshqarma boshlig‘i Dilshod Akramov o‘z xizmat xonasida o‘ldirib ketilishi fuqarolarni himoya qiluvchi organning o‘zi himoyaga muhtoj bo‘lib qolgan, degan tasavvur paydo qildi. Bularning hammasi shoshilinch qaror chiqaruvchi kishilar ongida aynan samosud zarurligi haqida fikr uyg‘otgan;

* Samosud jarayonida ko‘p hollarda olomon vakillari gumondorni bir qo‘rqitib qo‘yishni, shu yo‘l bilan jinoyatdan qaytarishni o‘ylaydi. Lekin vaziyat har onda izdan chiqib ketishi, ko‘pchilik otgan bittadan tosh yoki tushirgan bir donadan musht bir insonning hayotiga yakun yasashi mumkinligini anglab yetmaydi;

* Zamonaviy gadjetlarning har onda xizmatga shayligi, qiziqarli tuyilgan har qanday jarayonni suratga olib, videolavhalarni internetga joylash ortidan qahramonga aylanish istagi ham bor. Ayrim samosudchilar o‘z harakatlari videoga olinayotganidan yanada zavqlanadilar va adolat kurashchisi sifatida maydonga chiqayotganlaridan g‘ururlanadilar. Aslida esa o‘z jinoyatlarini rad etib bo‘lmas dalillar bilan muhrlab qo‘yadilar, xolos.

Samosud uyushtirganlarga nisbatan jazo individual aniqlanadi, ya'ni har bir holat alohida o‘rganilib, har bir ishtirokchining harakatiga alohida huquqiy baho beriladi.

Samosud holatlari butun dunyoda kuzatilgan va hamon davom etib kelmoqda. Hozirga qadar ham Boliviyada o‘g‘rilar va talonchilar olomon oldida osiladi, qatlni ijro qilganlar aytarli jazoga tortilmaydi. Ko‘pchilik uylar oldida dorga osilgan qo‘g‘irchoq borligi o‘g‘rilarga jazoning muqarrarligini eslatib turadi.

Lekin inson huquqlari (jumladan aybi sud tomonidan tasdiqlangan jinoyatchilar huquqlari ham) ustuvor bo‘lgan har qanday davlat, xususan, O‘zbekistonda ham har qanday samosud holatlari qattiq qoralanadi. Chunki, har qanday aybdorga sud tomonidan va qonun doirasidagina jazo berilishi mumkin.

Abror Zohidov