AQŞning Ğazo böyiça sulhi: Isroil qabul qildi, Hamas körib çiqmoqda. Tafsilotlar
|21:07 / 30.05.202513 4989 min
Donald Tramp va uning Yaqin Şarq böyiça vakili Stiv Uitkoff işlab çiqqan sulh rejasi Hamasga yuborildi. Hamas rasmiysi Bassem Naim uşbu sulh – xalqning «uruş va oçarçilikni töxtatiş» talabiga javob bermasligini aytdi. Netanyahu esa Uitkoffning rejalarini qabul qildi. Xöş, AQŞning sulh bitimida qanday şartlar nazarda tutilgan?
Isroil-Ğazo çegarasi yaqinidagi Isroil tanki. Foto: Amir Koxen / REUTERS
AQŞ prezidenti Donald Tramp va uning Yaqin Şarq böyiça vakili Stiv Uitkoffning Ğazo böyiça sulh rejasi Isroil tomonidan ma’qullandi. Ğazoga humanitar yordam kirişini ta’minlaş va hududdagi uruşni töxtatiş böyiça xalqaro bosim kuçayib borayotgan paytda işlab çiqilgan taklif 29 may kuni Oq uy tomonidan Hamasga yuborilgan.
«Şuni tasdiqlayman: maxsus vakil Uitkoff va prezident Hamasga sulh taklifini yubordi, bu taklifni Isroil qöllab-quvvatladi. Taklif Hamasga yuborilişidan avval Isroil tomonidan imzolangan. Muzokaralar davom etmoqda va umid qilamizki, Ğazoda sulh örnatiladi, şunda biz barça garovdagilarni uyiga qaytara olamiz», dedi Vaşingtonda bölib ötgan matbuot anjumanida Oq uy matbuot kotibi Karolin Levit.
Karolin Levit / The New Republic
AQŞ Davlat departamenti vakili Temmi Bryus esa Hamas Isroil tomonidan qöllab-quvvatlangan bu sulh rejasini ma’qullaydimi-yöqmi, aniq emasligini aytgan. U «muayyan umidlar borligini» bildirgan va uşbu yangi taklif «katta salohiyatga ega» ekanini ta’kidlagan.
Sulh nimadan iborat?
Isroildagi manbaning ma’lum qilişiça, kelişuvning boşlanğiç bosqiçi 60 kunlik sulh va BMT nazoratidagi gumanitar yordam oqimini öz içiga oladi.
Stiv Uitkoffning yangi taklifi tafsilotlari ommaga oşkor qilinmagan. Biroq Hamas rasmiysi va ismi oşkor etilmaslik şarti bilan Misr rasmiysi ayrim tafsilotlarni mustaqil tarzda tasdiqlagan. Reuters naşriga köra, yangi taklif quyidagilarni öz içiga oladi:
60 kunlik jangovar harakatlarni töxtatiş;
Mavzuga oid
doimiy sulhga olib boruvçi jiddiy muzokaralarga kafolat;
Isroil garovdagilar ozod qilinganidan keyin uruşni qayta boşlamasligi haqida kafolat;
Isroil armiyasi mart oyidagi sulh paytidagi pozitsiyalariga qaytişi;
Hamas bu 60 kunlik tanaffus davomida 10 nafar tirik garovdagi kişini va bir neçta jasadlarni ozod qiladi. Buning evaziga Isroil tomonidan 1100 dan ortiq falastinlik mahbuslar ozod etiladi;
bu muddat davomida har kuni yuzlab gumanitar yordam yuk maşinalari Ğazoga kirişiga ruxsat beriladi.
Mutaxassislarning aytişiça, Isroil tomonidan deyarli uç oy davom etgan blokada garçi sönggi kunlarda biroz yumşatilgan bölsa-da, Ğazodagi aholinioçlik yoqasiga olib kelgan.
Ğazodagi vayronalar orasiga kirgan insonparvarlik yordami. Foto: REUTERS / Hussam Al-Masri
Ammo bu yangi taklif tomonlar örtasidagi eng asosiy tösiqni hal qila oladimi, bu hali noma’lum. Isroil Hamas qurolsizlanmagunça va taslim bölmagunça harbiy harakatlarni davom ettiriş imkoniyatini saqlab qolişni xohlamoqda. Hamas esa vaqtinçalik sulh doimiy uruşni töxtatiş va Isroilning Ğazodan töliq çiqib ketişi bilan yakunlanişiga kafolat talab qilmoqda.
Isroil va Hamas nima deydi?
Hamas rasmiylari esa Isroil tomonidan ma’qullangan uşbu loyihaga sovuqqonlik bilan munosabat bildirdi, biroq uni rasmiy javob berişdan avval batafsil örganmoqçi ekanliklarini aytdi. «Tsionistik javob amalda işğolni davom ettiriş va öldiriş hamda oçarçilikni saqlab qoliş degani», dedi Hamasning yuqori martabali rasmiysi Bassem Naim Associated Press muxbiri bilan suhbatda. Uning aytişiça «bu taklif xalqning uruş va oçarçilikni töxtatiş kabi talablariga javob bermaydi».
Bassem Naim / Middle East Monitor
Şunga qaramay, u taşkilot uşbu taklifni «milliy mas’uliyat bilan örganib çiqişini» ta’kidladi. Xususan, Hamas rasmiysi BBC muxbiri bilan suhbatda bu taklif guruhning asosiy talablarini, jumladan, uruşni töxtatişni qanoatlantirmasligini va ular tegişli vaqtda rasmiy javob berişini ma’lum qilgan. Reutersʼga köra, Hamas vakili guruh juma yoki şanba kuni rasmiy javobini berişini aytgan.
Isroil hukumati hozirça bu borada rasman izoh bermagan. Ammo boş vazir Binyamin Netanyahu payşanba kuni garovdagilarning oilalariga Uitkoff rejasini qabul qilganini aytgan.
«Biz Uitkoffning keçqurun taqdim etilgan yangi rejasini qabul qilişga rozimiz. Hamas hali javob bergani yöq. Biz Hamasning sönggi garovdagini ozod qilişiga işonmaymiz va barça garovdagilar qölimizga ötmagunça Ğazodan çiqmaymiz», deya Netanyahudan iqtibos keltirdi Channel 12 telekanali.
Binyamin Netanyahu / Isroil hukumati matbuot xizmati
Netanyahu matbuot xizmati keyinroq bayonot çiqarib, telekanal muxbirlaridan birini uçraşuv xonasiga yaşirin ravişda audio yoziş moslamasi olib kirişga harakat qilganlikda aybladi. Biroq AQŞning taklifi qabul qilingani haqidagi xabarni inkor etmadi.
Ular nima xohlaydi?
Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu uruşni tugatişdan avval barça garovdagilar ozod qilinişi, Hamas esa yöq qilinişi yoki qurolsizlantirilib, surgun qilinişi kerakligini aytgan. Şuningdek, u Isroil Ğazoni muddatsiz nazorat qilişini va aholisining katta qismi köçib ketişini rağbatlantirişini bildirgan.
Ayni vaqtda falastinliklar va xalqaro hamjamiyatning katta qismi bu rejalarni rad etgan. Mutaxassislarning ta’kidlaşiça, Ğazo aholisini majburan köçiriş xalqaro huquqni buzadi.
Hamas esa qolgan garovdagilarni faqat şartli ravişda ozod qilişga tayyor: köproq falastinlik mahbuslar ozod etilişi, doimiy sulh örnatilişi va Isroil Ğazodan töliq çiqib ketişi evaziga. Hamas şuningdek, hokimiyatni mustaqil falastinlik siyosiy qömitaga topşirişga tayyorligini bildirgan.
Ğazodagi tepalikda turgan Hamas askarlari. Foto: Getty Images
Asosiy ziddiyat: Isroil vaqtinçalik sulh asosida garovdagilarni ozod qilişni xohlasa, Hamas doimiy sulh evaziga harakat qilmoqda. Bu farq AQŞ, Misr va Qatar vositaçiligidagi muzokaralarda bir yarim yildan beri tösiq bölib kelmoqda va hanuz hal etilmagan.
Isroillik siyosiy şarhlovçi Akiva Eldar Al-Jazeeraʼga bergan intervyusida Netanyahu Hamas bu rejani qabul qilolmasligini bilgan holda uni ilgari surayotgani haqidagi farazni aytgan.
«Bu holat ğalati – odatda birinçi bölib taklifni qabul qiladigan Hamas bölardi. Netanyahu, ehtimol, Hamas bu rejani qabul qilolmasligini bilgan holda uni ilgari surmoqda, şunda ularni “yomonlar” sifatida körsatib, uruşni davom ettira oladi. Bu ilgari ham bölgan. Netanyahu aybni ular zimmasiga yuklagan», – degan Eldar.
Isroilga xalqaro bosim ortmoqda
18 oylik uruşdan söng, har qanday jangovar harakatlarning töxtatilişiga doir bitim – xalqaro hamjamiyat, jumladan, Isroilning ittifoqçilari tomonidan bosim ortib borayotgan bir paytda yuz bermoqda. Germaniya, Italiya, Buyuk Britaniya, Kanada va Fransiya sönggi haftalarda Isroilning Ğazodagi harbiy harakatlarini kengaytirgani va tinç aholi qurbonlari soni köpayganini qattiq tanqid qilib, sanksiyalar bilan ogohlantirgan edi.
Hatto Trampning özi ham lavozimga kirişganida Binyamin Netanyahu bilan yaqin munosabatda bölganiga qaramay, sönggi haftalarda Isroilni uruşni tugatiş böyiça harakat qilişga da’vat qilmoqda.
«Biz ular bilan gaplaşmoqdamiz va bu butun holatni iloji boriça tezroq töxtatişni istaymiz», degan edi Tramp ötgan yakşanba kuni jurnalistlarga.
Joriy yil yanvar oyida ham Isroil va Hamas uruşni töliq tugatiş va qolgan garovdagilarni ozod etişga qaratilgan köp bosqiçli sulh rejasiga rozilik bergandi. Biroq mart oyi örtalarida Isroil muzokaralarning keyingi bosqiçi tafsilotlarida kelişuv bölmagani sabab sulhni bekor qilib, harbiy harakatlarni boşladi.
Ma’lumotlarga köra, hozirda Hamasda 58 nafar garovda olingan odam qolgan, ularning 20 ga yaqini tirik bölişi mumkin.
Saher Alghorra / The New York Times
Isroilning Hamas bilan sönggi yirik uruşi 2023 yil 7 oktyabrdan boşlandi. Öşanda Hamas Isroilning janubiy hududlariga hujum uyuştirdi. Mahalliy OAV 1200 kişi halok bölgani va 250 kişi garovga olinganini xabar beradi. Şundan söng Isroil Ğazoda boşlagan keng kölamli uruş genotsidga aylanib ketdi. Xususan, Ğazo soğliqni saqlaş organlari ma’lumotiga köra, oxirgi 1,5 yilda harbiy harakatlar oqibatida 54 000 dan ortiq kişi halok böldi. 120 mingdan ortiq falastinlik jarohat oldi. Ğazodagi deyarli barça infrastruktura, fuqarolik obektlari vayron qilindi.
BMT ma’lumotlariga köra, Isroilning yer usti amaliyotlari va evakuatsiya buyruqlari natijasida 600 mingdan ortiq odam yana köçirilgan. BMT homiyligidagi IPC hisoboti esa yaqin oylarda 500 ming kişi oçlikning halokatli darajalariga yuz tutişi mumkinligidan ogohlantirmoqda.
