«Ilm 70-yillardagi holatida qolib ketgan, infratuzilma oddiy tajriba uçun ham yaramaydi» - 2020 yilning eng yaxşi yoş biolog olimi bilan suhbat
|21:54 / 15.03.202113 73812 min
Innovatsion rivojlaniş vazirligi 2020 yil yakunlari böyiça matematika, biologiya, kimyo va geologiya fanlaridan eng yuqori reytingga erişgan yoş olimlarni 100 mln sömgaça pul mukofoti bilan taqdirlagan edi.
Kun.uz muxbiri biologiya böyiça eng yaxşi deb topilgan olimlardan biri Tohir Bozorov bilan suhbatlaşdi. Tohir Bozorov hozirda ÖzFA Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi instituti ilmiy xodimi sifati faoliyat yuritib kelmoqda.
U suhbat davomida ilm yölidagi maşaqqatlari, bugungi kunda ilm-fanga bölayotgan e'tibor va qarorlar, ularning amaldagi körinişi, ilm-fandagi özi kuzatgan kamçiliklar, laboratoriyalarda zarur uskunalarning yetişmasligi haqida gapirdi.
«Özim haqimda»
Özbekiston Milliy universiteti Biologiya-tuproqşunoslik fakultetida avval bakalavr, söng magistr darajasini olib, FA Ösimliklar eksperimental biologiyasi institutida aspiranturada, 2008-2012 yillarda Germaniyaning Maks Plank nomidagi jamiyatning Kimyo ekologiyasi institutida doktoranturada öqidim.
Bu ilmiy muassasa ilmiy tadqiqotlar olib boriş böyiça dunyoda top-3likka kiradi. Bu joyda men ösimliklarda haşarotlarga böladigan javob reaksiyalarni molekulyar darajada örganiş ustida ilmiy iş qildim.
Himoyadan keyin Özbekistonga kelib ösimliklarda metabolomika, molekulyar genetika va biostatistika sohalarida ilmiy tadqiqotlar olib bordim. 2016 yilda Xitoy Fanlar akademiyasi Şinjon Ekologiya va geografiyasi instituti taklifiga bilan u yerga bordim. Öşa yili Xitoy Fanlari akademiyasi prezidenti taşabbusi bilan çet el olimlari uçun e'lon qilinadigan bir neçta stipendiyalarni olişga muvaffaq böldim. Avval postdoktorant, assistent professor va assoşieyt professori kabi lavozimlarda işlab, ilmiy faoliyat olib bordim.
«Özbekistonda ilm 70-yillardagi holatida qolib ketgan»
Özbekistonda ilm-fan barça yönalişlarda XX asr 70-yillari holatida turğun qotib qolgan. Barça sohalarda: biologiya, kimyo yoki fizika böladimi, şu ahvol.
Mavzuga oid
Agar ösib boriş grafigini tasavvur qilsak, ötgan asrning ilm taraqqiyoti 70-80 yillargaça progress bölib ösgan, keyin esa töxtab qolganday körinadi. Albatta, 80-yildan hozirgi davrga qadar olib borilayotgan ilmiy işlar bor, lekin juda past darajada, deyiş mumkin.
Afsuski, oliy ta'limdagi dasturlar ham öşa davr taraqqiyotini qamrab oladi. Oliy ta'limda ham şu ilm asosida öqitiladi. Töğri, yaqin yillardan beri ta'lim dasturlarida qisman zamonaviy biologiya elementlari körinyapti. Hozirgi ilm-fandagi yutuqlar, asosan ötgan 40 yilda dunyo ilm-fanida erişilgan taraqqiyot asosida erişilyapti. Bu esa darsliklar va ilmiy yönalişlarni yangilaşni taqozo etadi.
«Mening 6 «Hirş indeks»im ilm-fan rivojlanmaganini körsatadi, aslida»
2020 yil natijalariga köra, men va tibbiyot böyiça ilmiy iş qiladigan yana bir olim, ikkimiz 40 yoşgaça bölgan yoş olimlar orasida eng yuqori reytingga ega böldik. «Hirş indeks»imiz 6 çiqdi va mukofot sohibi böldik. Avvalo, bu e'tirofdan xursandman.
Lekin mazkur yoşdagi dunyo olimlarini qarasangiz, «Hirş indeks»i odatda 15dan yuqori böladi. Albatta, bunda har bir soha böyiça turli xildir. Bizning körsatgan bu natijamiz aslida Özbekistonda ilm-fan qançalik rivojlanganini ham körsatadi.
Özbekiston böyiça biologiya sohasida 40 yoşgaça bölgan olimlarda eng yuqori körsatkiç - 6, bu köp ham quvonarli emas. Bu biologiya yoş olimlar orasida rivojlanmaganini, rivojlaniş pastligini körsatadi. Tayvan, Vetnam, Tailand, Belarus, Qozoğiston kabi unça rivojlanmagan davlatlarda bu körsatkiç ança yuqori.
Ötgan yil noyabrdagi holatga köra, Scimago journals reytinglar hisoblaydigan ma'lumotlar bazasida Özbekiston 96 davlat içida eng oxirgi örinda turgan edi. 2020 yilda bor-yöği 441ta maqola çiqarganmiz, bu juda past. Özbekistonning «Hirş indeks»i 94 bölib, bundan dunyo davlatlari orasida 129-, Markaziy Osiyo davlatlarida esa 2-, sobiq ittifoq davlatlari orasida esa 12-örinda ekanimiz körinadi. Bu natija Fanlar akademiyasi, vazirliklarga qaraşli institutlar hamda universitetlar — hammasini qöşib hisoblaganda berilgan ilmiy körsatkiç.
Bizda ilmiy maqolalar çiqariladi, yöq emas. Lekin Özbekistondagi ilmiy jurnallar kuçli taqriz bilan yozilmaydi, sub'yektiv yondaşuvga asosan fikr beriladi, ayrim hollarda maqola yozgan olim taqrizini ham özi yozib keladi. Biz «Hirş indeks»imizni oşirişga harakat qilsak, bu ilm-fan ildamlaydi, degan gap. Xorijda deyarli barça ilmiy xodimlar «Hirş indeks»iga ega ekanini köriş mumkin. Bizning institut misolida olsak, sanoqli 8-9 nafar olimdagina «Hirş indeks»i bor, xolos.
«Biologiya çegaralangan soha emas»
Biologiya bu ösimlik va hujayralarnigina örganiş bilan çegaralangan soha emas. Jami tirik organizmlar borki, biologiya obekti böla oladi. Öz navbatida, kimyogarlar ham şunday fikrni aytadi. Çunki jamiki tirik organizm kimyoviy moddalardan iborat.
Ösimlik, bakteriya, zamburuğ, viruslar, insonlar, hayvonlar — hammasi biologiya olamiga kiradi. Biologiya sistematikasida ular guruhlarga bölib örganiladi: zamburuğlar olami, viruslar olami, ösimliklar olami. Bularning har birini öziga xos soha olimlari örganadi. Lekin umumiy qamrovda hammasi biologiya. Biologiya kimyo va fizika fanlari bilan çambarças boğliqlikda örganiladi. Ayniqsa, fundamental tadqiqotlarda.
«Biologik tadqiqotlar qöl uçida bajarib ketiladigan işlar emas»
Germaniyada men ösimliklarda haşarotlarga böladigan javob reaksiyalarni molekulyar darajada örganişda kiçik RNKlarning örni ustida ilmiy iş qildim. Kiçik RNKlar öşa paytda ildam va intensiv örganilayotgan sohalardan biri edi, hozirda buning örnini yangi mexanizmlar egalladi... Genom tahrirlaş kabi mexanizmlarni örganiş ildam bölib boryapti.
Avval bu kiçik RNKlarni örganiş nega kerak bölgandi? Buning fundamental ahamiyati juda ham kuçli, bu biologiya yangi qirralarini oçib berdi. U orqali inson, hayvon va ösimlik organizmidagi keraksiz bölgan genlarni öçirib qöyiş mumkin böldi. Masalan, gen nokaut texnologiyasi orqali insonda saratonni keltirib çiqariş ehtimoli bölgan hujayrani öçirib, ularning kamayişiga ta'sir etiş mumkin. Onkologiya sohasida ham bu kabi işlar olib borilgan. Ösimliklarda bu texnologiya bilan yangi navlar oliş yoki ma'lum istalmagan genni öçiriş orqali amalga oşiriş mumkin. Bu qöl uçida bajarib ketiladigan işlar emas, ilmiy tahlillar asosida bajariladi.
«Biologiya böyiça infratuzilma oddiy tajriba ötkaziş uçun ham talabga javob bermaydi»
Ötgan yili prezident tomonidan matematika, kimyo, geologiya va biologiya sohalarini rivojlantiriş böyiça ilm-fan yönalişlari belgilangan edi. Lekin quyi organlarda bu borada biror jiddiy iş qilinganini körganim yöq. Balki, hozirgaça ham realizatsiya jarayonidadir. Aytmoqçimanki, qaror çiqarilyapti, lekin amalda körinmayapti, buni tan olib gapiriş kerak.
Bizning institut köproq biologiyaga yönaltirilgan. Qişloq xöjaligi mahsulotlarini biologik-genetik tomondan tahlil qiladigan institut hisoblanadi. Avval qança ilmiy loyiha olingan bölsa, hozir ham şu, soni özgargani yöq, qaror ta'siri sezilmaganini şu jihatdan ham köriş mumkin. Umuman olganda, ilmga e'tiborning eng yaqqol körinişi oylik maoşlar oşirilganida böldi.
Agar davlatda fundamental tadqiqotga e'tibor berildimi, uning amaliy tadqiqoti öz-özidan kelib çiqaveradi. Dunyoda fundamental ilmga ikki xil yondaşuv bilan qaraladi. Masalan, Xitoyda fundamental tadqiqotdan foydali tomonni işlab çiqişga yönaltiriladi. Ilmning mağzi bölgan sof fundamental kaşfiyotlar qiliş köproq Yevropa, AQŞ va boşqa ğarb davlatlarida rivojlangan.
Ilm-fanni rivojlantiriş strategiyasini, asosan fundamental tadqiqotlarni köpaytiriş hisobiga işlab çiqiş kerak, biroq boşida amaliy va innovatsion loyihalarga e'tibor qaratdik. Iqtisodiyot taraqqiyoti uçun bu kabi loyihalarga e'tibor beriş kerakdir, lekin buni kuçli fundamental baza bölsagina qiliş mumkin. Ötgan 30 yil mobaynida fundamental taraqqiyot rivojlanmadi, deb öylayman. Bu amaliy va innovatsion loyihalarga zamonaviy ğoyalar yetkazib berilmaganini körsatdi. Har qanday işlab çiqarişga yönaltirilgan ilm-fan fundamental tadqiqotlardan olinadi.
Qaror ta'sirini sezmaganimga yana bir misol - institut moddiy-texnik bazasi qanday bölsa, şu holatda qoldi. Infratuzilma abgor holatda. Tan oliş kerak, institutimiz e'tibortalab. Institut eksperimental yönalişda bölgani uçun köproq investitsiya olib kiriş va zamonaviy laboratoriyalar oçiş kerak.
Laboratoriyalar zamonaviy holatda emas. Ikki xorijiy davlat laboratoriyalari misolida taqqoslab beraman. Germaniyadagi Maks Plank institutida fundamental tadqiqotlar uçun 2010 yilda 2 mlrd yevro ajratilgan. Bu jamiyat öz içiga 80ta institutni qamrab oladi. Bunaqa jamiyatlar esa bir neçta. Şaroit Germaniyadagi boşqa ilmiy tadqiqot institutlaridan ança yaxşi. Çetdan borgan odam hayratda qolişi tayin. Kişida ğoya bölsa, istalgança tadqiqot qiliş mumkin.
Xitoyda men işlagan institut laboratoriyasi Germaniyadagidek emas, qiyosan örtaça laboratoriya deb baholasa böladi. Umuman olganda, bu joyda yaxşigina ilmiy tadqiqotlar olib boriş mumkin. Şuni genetika institutidagi har qanday laboratoriya bilan soliştirsak, Xitoy biz uçun eng rivojlangan bölib körinadi.
Bizdagi infratuzilmani oddiy tajriba ötkaziş uçun ham talabga javob bermasligidan bilsa böladi. Institutimizda zamonaviy molekulyar biologik tadqiqotlar olib borilişi, gen funksiyasi örganiş, molekulyar biologik va molekulyar genetik analizlar, biotexnologik uslublar işlab çiqişni biz ham xohlaymiz. Bu mintaqamiz uçun dolzarb bölgan ösimliklarning şörxoklikka va qurğoqçilikka çidamli-çidamsiz bölgan ekotiplarini ajratib oliş, molekulyar genetikaga asoslangan uruğçilik, virussiz köçatlarni yetkazib beriş hamda boşqa işlar uçun imkon berar edi. Hozirgi şaroit bilan bu işlarni qilib bölmaydi.
«Qayerda şaroiti bor laboratoriya bölsa, öşa joyda işlayman»
Ğarbda bir xil ixtisoslik böyiça işlaydigan va har xil ixtisoslik böyiça işlaydigan olimlar böladi. Masalan, biologiyaning turli yönalişlarida tadqiqot olib boradigan.
Men ham molekulyar ekologiya, ekologiya, fiziologiya, molekulyar genetika, genetika, mikrobiologiya kabi yönalişlarda işlayman. Qayerda şaroiti bor laboratoriya bölsa, öşa joyning ilmini qila olaman.
Ilmga işlab çiqariş nuqtayi nazaridan qarar ekanmiz, birinçi navbatda biotexnologik laboratoriyalar yaratiş lozim. Bu böyiça ham maqolalar e'lon qilganmiz. Biotexnologik laboratoriyalar qiladigan eng sodda işlardan biri - köçatlarning intensiv navlarini yaratiş. Masalan, xorijdan pista, olma, yonğoqlarning intensiv navlari olib kiriladi. Valutani tejab qolmoqçi bölsa, biotexnologik laboratoriyani rivojlantiriş, kadrlar tarbiyalaş kerak, çunki şu narsani özimizda ham qiliş mumkin. Bunday laboratoriyalar taşkil qiliş boşqa molekulyar laboratoriyalarga nisbatan arzonga ham tuşadi.
Kelajakdagi maqsadlar köp. Molekulyar biologiyaga yönaltirilgan bir laboratoriya taşkil etiş asosiy maqsadim, desam ham böladi. Men taqdim etgan grant loyiha ötmadi, loyiha bölmagandan keyin laboratoriya ham yöq degani. Lekin töxtaş niyat yöq. Oliy ta'lim muassasalari uçun molekulyar biologiya darsligi yozişni ham reja qilganman.
