Özbekistonda maişiy korrupsiya bilan kuraşilyapti, elitar darajadagi korrupsiya-çi? - Akmal Burhonov bilan intervyu
|23:45 / 25.05.202129 69710 min
Kun.uz ötgan bir neça hafta davomida korrupsiya, uni yuzaga keltiradigan omillar va bu illatni imkon qadar kamaytiriş çoralari haqida mamlakatdagi qator ziyolilar: yozuvçi, diniy ulamo va jamiyatşunos olimlar bilan intervyular uyuştirdi.
Ziyolilar savollarimizga javob berar ekan, hukumatni korrupsiyaga qarşi ayni paytdagi kuraşi yetarli emasligini ta'kidladi va uni kuçaytiriş böyiça qator tavsiyalar berdi.
Xöş, Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligining bu borada fikrlari qanday?
Nega oçilganiga hali bir yil ham tölmagan agentlik faoliyatiga nisbatan jamiyatda işonçsizlik paydo böla boşladi?
Korrupsiyani kamaytiriş böyiça hukumat nima işlar qilmoqda?
Agentlik rahbari Akmal Burhonov Kun.uz muxbiri bilan intervyuda şu kabi savollarga javob berdi.
— Özbekistonda korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi taşkil etilganiga 1 yil tölyapti. Öz vaqtida özbek jamoatçiligi bu idoradan juda katta işlarni kutgandi, umid qilgandi. Lekin tan olaylik, bugun mana şu umidlar sönib borayotgandek.
Xöş, agentlik oçilgan paytda siz öz oldingizga qanday vazifa va maqsadlarni qöygan edingiz, hozir nimalar özgardi?
— Albatta, bu katta muddat. Ikkinçi tomondan katta bir idorani oyoqqa turğizib, uning huquqiy asoslarini yaratiş, natija körsatiş ma'lum vaqtni, zarur kuç, vositalarni talab qiladi. Lekin bu bahona bölolmaydi. Çunki iş boşlagan kunimizdan oylik olib kelyapmiz. Natija körsatişga harakat qilinadi.
Mavzuga oid
Oldimizga qöygan maqsadlar bilan umumiy natijalarni taroziga qöysak, natijalarimizdan 100 foiz qoniqmayman. Çunki odam öz faoliyatiga tanqidiy baho bermasa, rivojlanmaydi. Lekin aytadigan natijalarimiz ham bor.
Siz odamlarda agentlikka nisbatan işonç susaygandek, dedingiz, bu fikrga men biroz qöşilmayman. Eng katta natija sifatida aytişim mumkinki, Özbekistonda korrupsiyaga qarşi murosasiz muhit şakllandi. Buni eng katta özgariş degan bölardim.
Bundan bir, ikki yil avval holat bunday emasdi. Hozir omma, jamoatçilik korrupsiyani tuşunyapti. Uni ayta olyapti. Bu esa ham huquqiy madaniyatning oşgani, ham oçiqlik siyosati va barça darajada korrupsiyaga qarşi toqatsiz munosabatda bölinayotganidan dalolat beradi.
Yana şuni ham aytiş kerakki, özbek jamiyatida korrupsiya holati biz öylagandan köra ança açinarli ahvolda ekan. Elakni kötarganda bu yaqqol közga taşlandi, korrupsiyadan xoli birorta soha qolmagan ekan.
Korrupsiyaning eng katta omillaridan biri bu mentalitet ekan. Bu mentalitetni yöqotmasak, u yoki bu darajada korrupsiyaning oldini oliş qiyin.
Yevropa davlatlarida bu illatga qarşi qonun qoidalar bilan emas, köproq ta'lim-tarbiya bilan kuraşiladi. Bizda esa ta'lim-tarbiyadan köra, mentalitet ustun. Şu ham masala naqadar jiddiy ekanini körsatadi.
— Ötgan bir yil davomida Özbekistonda korrupsiyaga qarşi hukumatning kuraşini va uning natijadorligini 10 ballik tizimda neça ball bilan baholagan bölardingiz?
— 11 oy davomida hukumat va prezident boşçiligida davlat idoralari tomonidan qilingan işlarni qörqmasdan 8 ball bilan baholagan bölardim.
Iroda bor. Prezident ham har bir yiğilişida, albatta, bu illatga töxtalyapti.
Şuningdek, «Davlat xaridlari töğrisida»gi qonunning qabul qilingani ham katta özgariş böldi.
Davlat xizmatlari, litsenziya va ruxsatnomalar berişda inson omili ham imkon qadar kamaytirilyapti. Masalan, ötgan bir yil davomida 30dan ortiq litsenziyalar tamoman bekor qilindi. Ruxsat berişdagi 50dan ortiq tartiblar soddalaştirildi.
—Men birinçi savolda, odamlarda korrupsiyaga qarşi kuraş böyiça hukumatga işonçsizlik bor, deb bejiz aytmadim. Sababi Özbekistonda hozir korrupsiyaga qarşi faqat maişiy darajada kuraşilyapti. Bu daraja nari borsa, hokim örinbosarini qamaş bölyapti. Elitar qatlamdagi korrupsiyaga umuman teginilayotgani yöq.
— Statistikani olib qarasak, ötgan 2020 yili sodir etilgan jinoyatlar böyiça korrupsiyaviy jinoyatlarning 90 foizdan ortiği tuman, şahar darajasida sodir etilgan. Ya'ni maişiy korrupsiyaning salmoği yuqori. Lekin siz aytganingizdek, öşa 10 foiz ham 90 foizdan oşib ketişi mumkin.
Pastki qatlamda u xoh 100 dollar, xoh 500 dollarlik korrupsiya holatlarining köpligi va u foş qilinayotgani odamlarda korrupsiyaga qarşi faqat pastda kuraşilyapti, degan fikrni uyğotişi mumkin.
Umuman, bugungi kundagi qilinayotgan özgarişlar qaysidir qatlam uçun emas, balki har qanday darajadagi davlat xizmatçisiga taalluqli.
Bu bilan qaysidir amaldorni oqlamoqçimasman, çunki baribir yuqori darajada korrupsiya alomatlari bor.
Eng asosiysi, fuqarolar hokimiyatning biror mansabdori uşlansa, albatta, hokimning ham xabari bölgan, deyişadi. Şuning uçun ham biz hozir taklif işlab çiqyapmizki, qaysidir soha, vazirlik yoki hokimiyatda huquqbuzarlik sodir etilsa, öşa davlat idorasi rahbari ham qaysidir darajada javobgar böladi.
— Siz qonun barça uçun barobar, jazo muqarrar, deyapsiz. Lekin yaqinda Jizzax viloyati hokimi bir qator tenderlarni oila a'zolariga olib bergani, yoki Quriliş vazirining qarindoşlariga aloqador kompaniya 431 mlrd. sömlik davlat buyurtmasini öziga olgani aniqlangandi.
Xöş, bu holatlarning yakunini nega eşitmayapmiz?
Şuningdek, kim kafolat beradi bu kabi holatlar boşqa vazirda, boşqa hokimning faoliyatida uçramayotganiga?
— Jazo muqarrarligini ta'minlaş bizning asosiy şiorimiz va vazifamiz. U kim va qaysi darajada bölişidan qat'i nazar.
Jizzax, Navoiy, Xorazm, Andijon viloyatlaridagi davlat xaridlari böyiça qonunbuzilişlari, manfaatlar töqnaşuvi holatlari böyiça ijtimoiy tarmoqlarda xabarlar tarqalgaç, agentlik bu böyiça örganişlarni boşladi. Törtta viloyatdagi örganişlar böyiça 11ta jinoyat işi oçilgan. Hozir öşa jinoyat işlari böyiça aybdorlar aniqlaniş jarayoni davom etyapti.
Bizning va xalqaro huquq normalari böyiça ham aybsizlik prezumpsiyasi bor. Biz bu jarayonlarni kuzatib boramiz.
Odamlarda şubha ham bölmasligi kerakki, bu iş yopilib ketmaydi yoki yopiğlik qozon yopiqligiça qolmaydi.
Quriliş vazirligi böyiça ham biz har bir tender böyiça örganişlarni boşlaganmiz. Bunga nima sabab bölgani, qayerda korrupsion holat borligi holati örganilyapti.
Yakunda jamoatçilikka axborot beriladi.
— Nega oddiy odamlarda juda tez, hatto bir neça soatlarda ta'minlanadigan jazo amaldorlarga kelganda oy va hatto yillarga çöziladi?
— Bu jinoyatning turi, ahamiyatiga boğliq. Deylik oddiy öğrilik holatini aniqlaş oson. Öğrilagan, guvoh bor. Lekin davlat xizmatçilari özining harakati oçilib qolişini xohlamaydi. Buning uçun u turli sxemalardan foydalanadi. Bu esa ma'lum vaqt talab qiladi. Bu odatiy holat. Xorijiy davlatlarda ham korrupsion jinoyatlarni aniqlaş yillab vaqt talab qiladi.
— Bizda yaqin-yaqindan boşlab manfaatlar töqnaşuvi haqida gapirila boşlandi. Şu böyiça qonun qabul qiliş jarayoni boşlandimi? Agar jarayon boşlangan bölsa, u amaliyotda qanday qöllaniladi?
— Jarayonning birinçi bosqiçi boşlangan. Masalan, «Davlat xaridlari töğrisida»gi qonun yangi tahrirda qabul qilindi. Unga köra, davlat xaridlarini amalga oşirişda afillanganlik holati, ya'ni bir insonga qaraşli firmalar tenderda qatnaşişi mumkin emasligi töğrisida normalar kiritildi.
Bu dastlabki qadamlarimiz. Bizda afsuski, misol keltirilgan Quriliş vazirligi va qator viloyatlardagi holatlarda manfaatlar töqnaşuvi yuzaga kelgan. Bizda bu holatni tartibga soladigan qonun yöq edi.
Biz hozir bu qonunni işlab çiqdik va manfaatlar töqnaşuviga yöl qöyganlik uçun javobgarlik, hatto jinoiy javobgarlikni közda tutuvçi takliflarni işlab çiqdik. U hozir prezidentda. Agar prezident tasdiqlasa, bu kabi holatlarning oldini olişga xizmat qiladi.
— Oxirgi vaqtlarda faqat hokim örinbosarlari pora bilan qölga tuşayotganining guvohi bölyapmiz. Nima deb öylaysiz, bu yerda figurantlar faqat hokim örinbosarlarimi, zanjirning keyingi xalqalarida hokimlar ham bölişi mumkin-ku.
— Bölişi mumkin. Oxirgi vaqtlarda köryapmizki, faqat hokim örinbosarlari emas, şart-şaroitni yaratib bergan, hujjat, noqonuniy qarorlar çiqarib bergan rahbarlarni ham körişimiz mumkin.
Buni prezident ham aytdiki, oxirgi vaqtlarda hokimlarning minglab qarorlari noqonuniy deb topilgan.
Hozir biz bu masala ustida işlayapmiz. Ya'ni noqonuniy qarorlarga kim javob beradi? Topilgani topildi, topilmagani ötib ketaveradimi? Endilikda noqonuniy qarorlar uçun ham mas'uliyatni oşiriş masalasi kun tartibida turibdi.
— Ayrim ma'lumotlarga köra, yaqinda viloyat hokimlaridan biri korrupsiya jinoyatini sodir etgani uçun tergovga jalb qilingan.
— Bunda nafaqat viloyat hokimlari, balki boşqa davlat xizmatçilari ham tergovga çaqirtiriladigan holatlar bor. Ular bilan u yoki bu holat aniqlaştiriladi. Bu kabi holatar mavjud. Birinçi marotaba emas.
Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi: Nuriddin Nursaidov.
