Kvotalaş niqobi ostida...

Mirkomil Xolboyev hukumatning 2 dekabrdagi qarori bilan tarif kvotalarini joriy etiş tartibi töğrisidagi nizom tasdiqlangani yuzasidan bir neçta savollar va xavotirlarini bayon qiladi.

“Birinçidan, nizom menga judayam mujmal körindi, ya'ni nizomga köra, import tovarlarining belgilangan miqdori uçun belgilangandan pastroq darajadagi bojlar qöllanilsa, belgilangan miqdordan oşib ketgan miqdor uçun amaldagi bojlar qöllaniladi (nizomdagi körinişidan iloji boriça osonlaştirişga harakat qildim). Bir qaraşda savdomiz erkinlaşayotgandek körinadi, ya'ni qançadir miqdor uçun amaldagidan pastroq, öşa miqdordan oşgan import uçun esa amaldagi bojlar qöllanilişi aslida savdoning erkinlaşişi-ku, lekin unda bu nizomning içki işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaş töğrisidagi qarorga qanday aloqasi bor? Ya'ni agar biz içki işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaş uçun bu nizomni qabul qilayotgan bölsak, unda nizomning yuqoridagi körinişi mantiqsizroq bölib qolgan böladi-ku. Menimça, belgilangan kvotadan oşgan miqdor uçun amaldagi emas, balki yangi belgilangan boj rejimi amal qilişi belgilanadi.

Ikkinçidan, bu nizom ikki jihatiga köra judayam xavfli. Nizomda keltirilişiça, bir vazirlik (Investitsiyalar va taşqi savdo) belgilangan kvota miqdorini import qiluvçilarga bölib beradi. Boşqaça aytganda, hukumat kimga import qiliş huquqini berişni özi hal qiladi. Bu esa öz-özidan nafaqat biz kabi, balki istalgan davlatda korrupsiyaning yanada avj olişga sabab böladi (ya'ni qaysidir sabablarga köra hukumat “A” importyorga “B” importyorga nisbatan köproq kvota beradi hamda buning sababini heç kimga tuşuntirib bermaydi).

Boşqaça aytganda, hozirgi şakldagi kvota nafaqat içki bozorni monopollaştiradi, balki import qiliş huquqini ham hukumat bölib berişi natijasida import ham monopoliyaga aylanadi.

Bundan taşqari, davlat qaysi davlatlardan import qilişni ham özi belgilaydi, bu ham iste'molçilar uçun zarar bölişi mumkin. Masalan, hukumat qaysidir siyosiy ambitsiyalariga köra qimmatroq bölsa-da bir davlatga kvota berişni, boşqa aslida arzonroq bölgan davlatga nisbatan afzalroq deb bilişi mumkin.

Uçinçidan, içki işlab çiqaruvçilar yuqorida nomi keltirilgan vazirliklarga öz takliflarini kiritişi mumkin ekan. Bu esa içki bozorda yirik ta'sirga ega ba'zi işlab çiqaruvçilarning vazirliklarga bosim ötkazişi yoki noqonuniy yöllar bilan ularga ta'sir qiliş orqali özlari işlab çiqarayotgan tovarlarga import kvotalarini örnatişga erişişi mumkin.

Bu esa özi şundoq ham iste'molçilarga uzoq vaqtdan buyon oğriq berib kelayotgan ba'zi sohalar uçun savdoning yana uzoq vaqt erkinlaşmasdan qolişiga olib kelişi mumkin.

Xulosa şuki, bojli kvotalar import tösiqlarini hozirgi darajadan oşirmagan taqdirda ham, davlatning bozorga aralaşuvi keskin oşişi iste'molçilar uçun yomon natijalarga olib kelişi mumkin.

Öylaşimça, hukumat aynan ba'zi xalqaro taşkilotlarga qöşilişi arafasida şunça vaqtdan buyon himoya qilib kelgan içki işlab çiqaruvçilarini himoya qilişda davom etiş maqsadida bunday usul orqali savdoni çeklaşga harakat qilayotgan bölişi mumkin.

Nima bölganda ham, katta ehtimol bilan, bu nizom iste'molçilarning farovonligi oşişiga emas, balki pasayişiga xizmat qiladi.

Savdoni haqiqatan ham erkinlaştirmoqçi bölgan hukumat uni turli yangi usullar bilan çeklaş hamda murakkablaştirişga emas, balki uni erkinlaştiriş va soddalaştirişga harakat qiladi. Afsuski, bizda bunday tendensiyasini hozirça körayotganim yöq”, – deya xulosa qiladi iqtisodçi Mirkomil Xolboyev.

«Biz ularni qançalik köp himoya qilsak, ularning himoyaga muhtojligi şunçalik oşib boradi» — Mirkomil Xolboyev samarasiz imtiyozlar haqida

“Kvotalaş – tor doiradagi manfaatdorlarni yanada qöllaş vositasi”

Iqtisodçi Otabek Bakirov hamkasbining yuqoridagi fikrlarini davom ettirib, içki işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaş maqsadi ortida aslida içkaridagi bir guruh favoritlarni qöllaş yotganini taxmin qiladi.

“Qurbaqa qaynayotgan suvga taşlansa, birdan sakrab çiqib ketadi. Lekin qurbaqa sovuq suvga solinib, sekin-asta suv harorati kötarilib borilsa, u pişa boşlayotganini sezmay ham qoladi.

Şu ma'noda 2020 yildan faollaştirilgan proteksionizmni tiklaş siyosati ham, xuddi qurbaqani sovuq suvda asta-sekin qaynatiş singaridir.

Mahalliy işlab çiqaruvçilarni qöllab-quvvatlaş niqobi ostida mamlakatni xorijiy tovarlardan yopiş va içkarida şakllangan bir guruh favoritlarga davlat xaridlari böyiça hajmlarni qöşqöllab topşirişdan boşlangan harakat bu bilan kifoyalanmasligi aniq edi.

Endi ular navbatdagi bosqiçga – kvotalaş orqali tor doiradagi manfaatdorlarni yanada qöllaş va import böyiça ham sadoqatli tanlanganlar guruhini ajratib olişga urinib körişadi. Axir, ular 90-yillar va 2000-yillarda kvotalaş qanday mazali bölganini juda yaxşi eslaydilar. Ayniqsa, bu vosita hukumat qölida bölsami?” – deya munosabat bildirdi Bakirov.

«Taqiqni bekor qiliş kerak» — Otabek Bakirov yoğ narxi oşişini töxtatiş uçun tezkor çoralar körişga çaqirdi

“Savdoni çeklaş – kambağal qatlam uçun ayniqsa oğriqli”

Iqtisodçi Behzod Hoşimov Bakirovning fikrlarini davom ettirar ekan, import kvotalari şundoq ham eng katta bojlarga ega Özbekiston uçun qimmatga tuşişiga urğu beradi.

“Özi hozir ham avtarkik, eng katta bojlar va savdoga bölgan tösiqlar mavjud mamlakatlardan birimiz.

Deyarli 30 yildan beri JSTga kira olmadik, dunyo bozoridan keskin uzilgan va “mahalliy bozorni muhofazalaş” bilan şuğullanib kelmoqdamiz. Şunça paytdan beri bu savdo falsafasi özini na bizda, na bir boşqa joyda oqlagan.

Savdoga tösiqlar albatta yomon, ular qisqa muddatda daromadlarimizni qisqartiradi. Oddiy aytsak, hamma tovarlar qimmatlaşadi (boj qöyilmagan tovarlar ham). Real daromadlarni tuşirişning yöllaridan. Buning ustiga, bu çora regressiv – puli kamroq insonlar daromadining köproq qismini tovarlarga işlatişadi, şuning uçun bojlar aynan kambağalroq qatlam uçun eng oğriqli.

Lekin savdoga bölgan tösiqlar va savdo siyosatidagi şunday miopik harakatlar uzoq muddatda ham Özbekiston iqtisodiyoti uçun katta zarar. Dunyo biz öylagandan ança boğliqroq, biz dunyodagi işlab çiqariş zanjirlariga kira olsak, ilğor texnologiyalar va kapitalni bizdan rivojlangan mamlakatlardan olib kira olamiz, buning natijasida samaradorlik ham oşar edi va natijada daromadlar. Lekin özimizning oyoğimizni şunday çopaversak, sarmoyalar kirişi amrimahol.

Masalan, tariximizdagi eng köp töğridan töğri investitsiyalar kiritilgan yili 2019 yilda, bizga kirgan çet el investitsiyalari Gruziya kirgan investitsiyalardan ham kamroq edi. Vaholanki, Gruziya bizdan ön barobar kiçik va mamlakatning salmoqli qismi okkupatsiya ostida”, – deya ta'kidladi u.

Behzod Hoşimov uruşlarda bir-biriga duşman davlatlar savdoni çeklaşga urinsa, Özbekiston özi uçun özi savdoni çeklayotganiga urğu beradi.

“Oxirgi eslatma – odatda uruşlarda, bir-biriga duşman tomonlar savdoni çeklaşga urinişadi. Masalan, AQŞ fuqaroviy uruşida, şimolliklar janub ştatlari portlarini blokada qilişining sababi – savdoni çeklaş edi. Eng muhimi, Fransiyadan keladigan kemalar janub portiga kiritilmasligi edi.

Xuddi şunday, Kuvayt uruşidan keyin Iroq savdosini BMT mandatiga köra çeklaşgan. Ya'ni odatda, savdoga çeklovlar şunçalik yomon narsaki, uruş paytida bir-biriga duşman bölgan mamlakatlar savdoga çeklovni uruşning bir turi va vositasidek qöllaydilar.

Şartli Ğarbiy sanksiyalar, masalan Eron yoki Şimoliy Koreyaga qöllangan sanksiyalar, Ğarbda işlab çiqarilgan tovarlar öşa sanksiya ostidagi mamlakatlarga kirişini taqiqlaydi. Ya'ni sanksiya ostidagi mamlakatlar uçun importni çeklaş – jazo vositasi. Ya'ni Şimoliy Koreya generallari Fransiya konyagini baribir qora bozorda sotib olişadi, lekin Fransiya bu çeklovni qilişi, fransuz tovarlari uçun narxni, ya'ni de-fakto bojni oşiriş vositasi xolos.

Aytmoqçi bölganim, importni çeklaş bu şunçalar yomonki, odatda jazo tariqasida qöllanadi, biz savdoni çeklaş qançalar zarar ekanini anglaşimiz kerak”, – deya tuşuntiradi iqtisodçi Behzod Hoşimov.

“Narx-navo pasayişi uçun savdodagi tösiqlar olib taşlanişi kerak” — Behzod Hoşimov

Ma'lumot uçun, 2 dekabr kuni qabul qilingan import kvotalariga oid yangi tartib 2022 yil 3 martdan kuçga kiradi.

Eslatib ötamiz, noyabr oyi oxirida Özbekiston va Rossiya boş vazirlari Özbekistonning Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi bilan munosabatlarini muhokama qilgan edi. Oktyabr oxirida esa Özbekiston boş vaziri örinbosari Sardor Umrzoqov Moskva Yevrosiyo iqtisodiy komissiyasi kengaşi raisi Mixail Myasnikoviç bilan uçraşgandi.

Jahon savdo taşkilotiga a'zo böliş Özbekiston hukumatining 2022-2026 yillarga möljallangan strategiyasiga kiritilişi kutilmoqda. Özbekiston a'zo bölib kiriş uçun arizani 1994 yilda bergan.

Tegişli işçi guruhning navbatdagi yiğilişi şu yil oxirigaça ötkazilişi belgilangan.

Markaziy bank bildirgan pozitsiyaga köra, JSTga a'zo böliş inflatsiyani pasaytirişga yordam beradi.