Sovetlar 30 yil yaşirgan fojia: Dunyodagi ilk yirik radiatsiya halokati qanday sodir bölgandi?
|19:12 / 16.04.202232 17614 min
1957 yilda Çelyabinsk viloyatida joylaşgan radioaktiv moddalar qayta işlanadigan kimyo korxonasida kuçli portlaş sodir böladi. Oqibatda minglab odamlar halok böladi. Radiatsiya ta’siri qariyb 300 ming kişining soğligiga va juda katta hududga aks ta’sir qiladi. Uşbu hodisa sovetlar tomonidan 30 yil sir saqlanadi va SSSR parçalanib ketişi arafasida ommaga oşkor qilinadi.
Insoniyat radiatsiya halokatining ayançli oqibatlarini Ikkinçi jahon uruşi tugaşi arafasida AQŞ tomonidan Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki şaharlariga atom bombalari taşlanganida bildi. Öşanda bu ikki şahar butunlay vayronaga aylandi, 100 minglab odamlar halok böldi. Tirik qolganlar esa atom bombasi portlaşi tufayli yuzaga kelgan radiatsiya nurlari oqibatida nogiron bölib qoldi.
Foto: Shutterstock
Keyinçalik har ikki şahar qayta tiklandi va ularda odamlar yaşay boşladi. Ammo radiatsiya nurlari saqlanib qolaverdi. Oqibatda har ikkala şaharda ham uzoq yillar davomida odamlar turli kasalliklarga çalinişi, tanasida nuqsoni bor holda tuğilişi davom etdi.
Dunyo ahli Xirosima va Nagasakidan keyin ham bir qança radiatsiya halokatlarini kördi. 1979 yilda AQŞdagi Tri-Mayl-Aylend, 1986 yilda Çernobil, 2011 yilda Yaponiyadagi Fukusima atom elektrostansiyalarida halokatlar sodir böldi. Ammo ungaça, 1957 yilda Rossiyaning Çelyabinsk viloyatida joylaşgan radioaktiv moddalarni qayta işlaşga ixtisoslaşgan kimyo korxonasida yirik portlaş sodir bölgandi. Mazkur hodisa kölami jihatdan Çernobil va Fukusima AESdagi halokatlaridan söng uçinçi örinda turadi.
Foto: kakprosto.ru
Radioaktiv moddalarni qayta işlaydigan zavodlar qurilişi
1945 yilda SSSR hukumati qarori bilan Çelyabinsk viloyatida radioaktiv moddalarni qayta işlaydigan yirik zavod majmuasi qurila boşlanadi. 1948 yil iyun oyida Yevrosiyoda ilk sanoatda foydalaniş uçun «A-1» yadro reaktori loyihasi qurib bitkaziladi.
1949 yil yanvar oyida zavoddagi bir neçta korxona, jumladan yadroning asosiy xomaşyosi bölgan plutoniyni qayta işlaydigan radiokimyoviy zavod, fevral oyida esa yadro zarralarini işlab çiqaruvçi kimyo-metallurgiya zavodi işga tuşiriladi. Keyinçalik mazkur zavodlar faoliyati yanada kengaytiriladi. Zavod atrofida işçilar uçun Çelyabinsk-40 şaharçasi tiklanadi.
Foto: news.lent.az
1949 yildan boşlab korxonalar atrofida joylaşgan oçiq suv havzalariga örta va past darajadagi texnologik suyuq radioaktiv çiqindilar oqizila boşlanadi. Şu tariqa, 1949-1951 yillarda korxonalar yaqinida joylaşgan Teça daryosi radioaktiv çiqindilar bilan sezilarli darajada ifloslanadi.
Mavzuga oid
Keyinçalik, radioaktiv çiqindilarni oqib turgan daryoga taşlaş tabiatga juda katta zarar yetkazişi inobatga olinib, ularning bir qismi Teçaga emas, korxonalar yaqinida joylaşgan Qoraçoy köliga taşlana boşlanadi. Keyinçalik kölni konservalaş yöli bilan radiatsiya xavfi bartaraf etilgan.
Bundan taşqari, korxonalarda örnatilgan havo tozalovçi texnologiyalar mukammal bölmagani uçun atmosferaga köp miqdorda tarkibida yod-131 va inert gazlarning radioaktiv izotoplari, xususan, argon-41 bölgan gazlar hamda aerozollar çiqariladi. Oqibatda zavod majmuasi atrofida 70 kilometr radiusda bölgan katta hududda suv havzalari va atmosfera radioaktiv moddalar bilan zaharlanadi.
Keyinroq, radioaktiv çiqindilarni majmua yaqinidagi maxsus joyda saqlaşga qaror qilişadi. Bu uçun katta hudud 10 metr çuqurlikda qazib çiqiladi va ular qalin beton devor bilan bölaklarga ajratiladi. Söng çuqur bölaklar orasiga pölatdan tayyorlangan maxsus konteynerlar joylaştiriladi.
Foto: gotoptens1
Öşa paytda bitta maxsus konteyner hajmi 300 metr kub ölçamga ega bölgan va unda stronsiy-90, seziy-137, seriy-144, sirkoniy-95, niobiy-95, ruteniy-106 izotoplaridan iborat bölgan 70-80 tonna radioaktiv çiqindi saqlangan. Beton çuqurlar suv bilan töldirilgan. Suv qizib ketmasligi uçun u maxsus tizim orqali almaştirib turilgan va şu yöl bilan radioaktiv çiqindilar bilan töldirilgan maxsus konteynerlar sovitilgan.
Halokat
1957 yil 29 sentabr kuni mahalliy vaqt bilan soat 16:22da S-3 kompleksidagi 14-raqamli maxsus konteynerda portlaş sodir böladi.
Portlaş oqibatida 8,2 metr çuqurlikdagi beton devorlar orasiga joylaştirilgan maxsus pölat konteyner butunlay vayron böladi. Portlaş kuçi bir neça ön trotila tonnaga teng bölib, qalinligi 1 metr oğirligi 160 tonna bölgan beton qoplamani 25 metrga uloqtirib yuboradi.
Bundan taşqari, yana ikkita qöşni beton siğimi devori va ostidagi qoplamasi yorilib ketadi. Portlaş kuçi tufayli 3 kilometr radiusdagi barça binolarning deraza oynalari sinib tuşadi.
Vayron bölgan pölat konteynerlardan atmosferaga mexanik vazn körinişidagi 20 million kyuri hajmdagi aerozollar, gazlar körinişidagi radioaktiv moddalar çiqib ketadi.
Taqqoslaş uçun, Çernobil AESdagi halokatda atmosferaga 380 million kyuri hajmidagi radioaktiv izotoplar çiqib ketgan va ularning asosiy qismi faqat yod-131dan iborat bölgan. Çelyabinskdagi halokatda esa atmosferaga çiqib ketgan radioaktiv izotoplar miqdori ança kam bölsa ham xavflilik darajasi baland bölgan moddalar miqdori köp edi.
10-12 soat mobaynida zaharli radioaktiv moddalar şamol ta’siri tufayli 300-350 kilometr uzoqlikkaça yetib boradi. Radioaktiv moddalar yetib borgan hudud keyinçalik «Şarqiy Uraldagi radioaktiv izlar» deb nomlanadi.
Keçga borib portlaş oqibatida atmosferaga çiqib ketgan radioaktiv moddalar bilan töyingan havo qöşni Sverdlovsk viloyatiga, soat 00:00da Tyumen viloyatiga yetib boradi. Bu paytda maxsus konteynerdagi radioaktiv çiqindi hali ham yonişda davom etayotgandi. U 30 sentabr kuni tongda yonib tugaydi.
Öşanda uzunligi 300-350 kilometr, eni 5-10 kilometr bölgan hududdagi atmosfera zaharlanadi. Radioaktiv moddalar tarqalgan hududlarda jami 270 ming nafar odam yaşardi.
Rasmiy xulosa
1957 yil 11 oktyabr kuni halokat sabablarini örganiş uçun 11 nafar atom sohasida faoliyat olib borayotgan mutaxassisdan iborat maxsus guruh taşkil etiladi. Maxsus guruh halokat tafsilotlarini örganib, öz xulosalarini e’lon qiladi.
Maxsus guruhning aniqlaşiça, halokatga radioaktiv çiqindilar solingan maxsus konteynerlar joylaştirilgan beton çuqurlarning birida suv almaştiriş tizimi işdan çiqqani sabab bölgan.
Halokat yuz berişidan biroz avval beton çuqurlardan birining suv aylaniş tizimida nosozlik yuzaga keladi. Oqibatda radioaktiv çiqindi solingan maxsus konteyner qizib ketadi va beton çuqurda özini örab turgan suvni parlantirib yuboradi. Şundan söng undagi radioaktiv moddalar misli körilmagan darajada qizib, portlaş yuzaga keladi.
Norasmiy xulosa
Halokat sabablari haqidagi norasmiy xulosalarda portlaş sabablari boşqaçaroq bölgani aytiladi. Ularga köra maxsus konteynerlarni sovitib turgan suv tizimida nosozlik yuzaga kelmagan. Zavod xodimlari maxsus konteynerlarga radioaktiv çiqindilarni joylaştirişda xatolikka yöl qöygan.
Ular nitrat plutoniy bilan töldirilgan maxsus konteynerga oksalat plutoniyni qöşib yuborişgan. Maxsus konteynerda oksalatning nitrat bilan oksidlanişi jarayonida juda katta miqdorda energiya ajralib çiqadi. Şu sababli maxsus konteyner misli körilmagan darajada qizib ketadi. Sovitiş tizimi qizib ketgan maxsus konteynerni sovitişga ulgurmaydi. Oqibatda u yerdagi suvning barçasi parlanib ketadi va maxsus konteyner portlaydi.
Halokat kölami
1957 yil 30 sentabr kuni tongda halokatning ilk kölami ayon böladi. Radiatsiya tölqini korxonalar hududini, bundan taşqari yaqin atrofda joylaşgan harbiy şaharçani, qamoqxonani zaharlagani ma’lum böladi.
Halokat sodir bölgan ilk kunda uni bartaraf etiş uçun yaqin oradagi harbiy qismda xizmat qilayotgan askarlar va qamoqxonadagi mahbuslar yuboriladi. Ular korxona hududidagi radioaktiv izotoplarni xavfsiz joyga köçiriş bilan şuğullanişadi va radiatsiya nurlari bilan zaharlanişadi.
Foto: russian7.ru
Halokat sodir bölgan kunning ertasiga majmua atrofidagi barça köçirila boşlanadi. Bir hafta içida esa halokat yuz bergan joydan 22 kilometr radiusda bölgan barça aholi punktlaridan odamlar boşqa joylarga köçiriladi.
Halokatdan söng 2 yil davomida hududdagi yerning 300 ming metr kub tuproği yaroqsiz holga keladi. Öşanda halokat tufayli 1 300 tonna buğdoy, 104 tonna göşt, 240 tonna kartoşka, 66,6 tonna sut mahsuloti iste’molga yaroqsiz bölib qoladi va ular yöq qilinadi.
Umumiy hisobda halokat sababli 80 mingdan oşiq odam jiddiy zaharlanadi va soğligini yöqotadi. Keyinçalik radiatsiya nurlari bilan zaharlanganlarning bolalari va nabiralari ham turli kasalliklar bilan tuğiladi. Halokatni bartaraf etişda qatnaşganlarning bir qismi voqea joyida halok böladi. Ammo ularning soni keyinçalik ham oçiqlanmaydi. Faqat halokat yuz bergan joy yaqinida ularga atab yodgorlik örnatiladi xolos.
Foto: russian.rt
Halokat oqibatida radioaktiv moddalar bilan töyingan havo Çelyabinsk, Sverdlovsk va Tyumen viloyatlaridagi 23 000 kilometr kvadrat maydonda jami 270 ming aholi yaşaydigan 217 ta aholi punktida atmosferani zaharlaydi. Halokat yuz bergan hududda joylaşgan Çelyabinsk-40 şaharçasida havo tarkibi 90 foiz radioaktiv izotoplar bilan töyinadi.
Halokat tufayli qişloq xöjaligida foydalanilgan 106 ming gektar yer yaroqsizga aylangani ma’lum böladi. Şuningdek, köplab baliqçilik xöjaliklari zarar köradi.
1968 yilga kelib ham halokat tufayli zaharlangan hududlarda radiatsiya miqdori yuqoriligiça qoladi. Şundan söng radioaktiv moddalar tarqalgan hudud qöriqxona taşkil etiş bahonasida simtör bilan örab olinadi.
Foto: runaruna.ru
Halokatning yaşirilişi
1950 yillar oxirida SSSR qurollaniş, kosmosni özlaştiriş, atomdan tinç maqsadlarda foydalanişda (AESlar qurilişda) musobaqalaşayotgan edi. Ana şu paytda Çelyabinskdagi halokatni umuman oşkor qilib bölmasdi.
Öşa paytda aholi tomonidan hodisa haqida turli miş-mişlar tarqatiladi. Ammo rasmiy xabar berilmagani uçun ularga odamlarni işontiriş muşkul edi. Şu tariqa, mazkur hodisa 1980-yillarning ikkinçi yarmigaça ommadan sir saqlanadi.
Ammo SSSRdagi har bir özgarişni sinçkovlik bilan kuzatib borayotgan Ğarbdan bunday hodisalarni yaşiriş imkonsiz edi. Xorijliklar halokat haqida 1957 yildayoq xabardor böladi. 1958 yilda Norvegiyada çop etiladigan gazetada halokat haqida ilk xabar beriladi. Ammo xabarda halokat Çelyabinskdagi korxonada emas, balki şu hududda yadro sinovlari paytida yuz bergan deb yozişadi.
Keyinçalik Los-Alamos şahrida joylaşgan AQŞ Milliy laboratoriyasi e’lon qilgan dokladda ham 1957 yilda SSSRda harbiy öquv maşğulotlar paytida atom bombasi portlab ketib, halokat sodir bölgani, oqibatda radiatsiya tölqinlari qöşni davlatlar hududigaça yetib borgani haqida yozişadi.
Çelyabinskdagi halokat haqida esa ilk marta Angliyaning New Scientist jurnalida SSSRdan bu davlatga köçib ötgan Jores Medvedev tomonidan xabar beriladi. Sovet ittifoqida esa bu halokat haqida birinçi marta 1989 yilda SSSR Oliy soveti sessiyasida gapiriladi.
Jores Medvedev Foto: theguardian.com
Halokat asoratlariga qarşi kuraş
1957 yil 2 oktyabr kuni halokatdan uç kun ötib Moskvadan maxsus komissiya keladi. Komissiya halokat tufayli radioaktiv moddalar tarqalgan hududlardan aholini vaqtinçalik köçiriş va hududni öraş kabi masalalarni muhokama qiladi. Çelyabinsk, Tyumen va Sverdlovsk viloyatlari rahbarlariga turli topşiriqlar beriladi.
Oradan bir hafta ötib halokat sodir bölgan joydan 22 kilometr radiusda yaşayotgan barça aholi va turli muassasalarda bölgan odamlar köçirila boşlanadi. Keyinçalik 72 kilometr radiusdagi odamlar ham köçiriladi. Şundan söng halokat sodir bölgan hududda radioaktiv moddalar bilan zaharlangan yerning yuza qismidagi 300 ming metr kub tuproqni kömib yuboriş boşlanadi va bu iş ikki yil davom etadi.
Bundan taşqari, radioaktiv moddalar bilan zaharlangan çorva mollari, qişloq xöjaligi mahsulotlari va boşqa turli oziq-ovqatlar kömib yuboriş yöli bilan yöq qilinadi. Aholisi köçirilgan qişloqlarda barça uylar buzib taşlanadi va ular ham kömib yuboriladi. Söng juda katta hududga qarağay daraxti köçatlari ekib çiqiladi.
Joylarda radioaktiv moddalar yetib borgan hududlarda radiatsiya darajasini nazorat qiliş markazlari taşkil etiladi.
1960-70 yillarda halokat joyidan ança uzoqda joylaşgan va doimiy tarzda radioaktiv moddalar ta’siri kamaygan hududlarda qişloq xöjaligi ekinlarini yetiştirişga ruxsat berişadi. Ammo şunda ham juda katta hudud yopiq qolaveradi.
Qöriqxonaning taşkil etilişi
Halokat sodir bölgandan 2 yil ötib SSSR hukumati radioaktiv moddalar keng tarqalgan juda katta hududda ilmiy-tadqiqot qöriqxonasini taşkil etiş haqida qaror qabul qiladi.
Qarorga köra radioaktiv moddalar bilan zaharlangan 700 kilometr kvadratga teng hudud qöriqxonaga ajratib beriladi. Şundan söng u yerga aholining kirişi, qişloq xöjaligi mahsulotlari yetiştirişi, çorva mollarini boqişi, ovga çiqişi, baliq ovlaşi hamda örmondan turli ösimliklarni terib olişi taqiqlab qöyiladi.
Soğlom yovvoyi hayvonlar kirmasligi, u yerdan radioaktiv moddalar bilan zaharlanganlari boşqa hududlarga çiqib ketmasligi uçun qöriqxona simtör bilan örab olinadi.
1968 yilda qöriqxona nomini «Şarqiy Ural qöriqxonasi» deb özgartirişadi. Taqiqlar esa saqlanib qolaveradi.
Foto: unserplanet.net
Halokatdan olingan saboqlar
1960-70 yillarda SSSRda Atom energetikasi böyiça juda katta loyihalarni amalga oşiriş rejalaştirilgan edi. Jumladan, köplab AESlarni quriş ham. Tabiiyki, yangitdan quriladigan AESlardan köp miqdorda radioaktiv çiqindilar çiqardi.
Çelyabinsk viloyatidagi halokat Uraldagi juda katta hududda odamlarga, tabiat dunyosiga zarar keltirar ekan, sovet olimlari radioaktiv çiqindilarni saqlaş böyiça texnologiyalarni mukammallaştiriş lozimligini tuşunib yetişadi va amaliy işlarni boşlab yuborişadi. Sovitiş tizimlari biroz mukammal körinişga keltiriladi. Ammo şunday bölsa-da keyinçalik Çernobil AESda halokat sodir böladi.
