Muammo Fors ko‘rfazidagi uchta orol – Katta Tunb, Kichik Tunb va Abu Muso orollari bilan bog‘liq. Eron nazoratidagi bu orollarni BAA ham o‘ziniki deb hisoblaydi. Rossiya esa ularning maqomi bo‘yicha muzokara o‘tkazish kerak deb hisoblamoqda. Moskvada bo‘lib o‘tgan Fors ko‘rfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi yig‘ilishining yaqinda e’lon qilingan yakuniy deklaratsiyasida ham bu masala tilga olingan.
Kun.uz kelishmovchilikning kelib chiqishi va hozirgi geosiyosiy vaziyatga ta’sirini sharhlab berish uchun Yaqin Sharq masalalari bo‘yicha ekspert Farhod Karimovni studiyaga taklif etdi.
— Dastlab, muammo nimadan va qayerda boshlanganiga to‘xtalsak.
— Fors ko‘rfazidagi 3 ta orol – Katta Tunb, Kichik Tunb va Abu Muso orollari anchadan beri ko‘rfaz davlatlari, xususan, Eron va BAA o‘rtasida tortishuvlarga sabab bo‘ladi. Buyuk Britaniya bu hududdan chiqib ketib, Yaqin Sharqda mustaqil davlatlar paydo bo‘lgach, orollar masalasi yuzaga chiqqan. Orollar uchun Eron, Ummon, BAA da’vogarlik qildi dastlab, keyinchalik Ummon bu konfliktdan chiqib ketdi.
BAA bu orollarni o‘zining Sharja amirligi tarkibi deb biladi. Xuddi shunday Eron ham uni o‘z hududi deb biladi. Katta orollar emas, 12 ming, 10 ming va ming km kvga teng orollar.
— Bu orollarning geosiyosiy o‘rni qanday?
— Iyul oyida Fors ko‘rfazi arab davlatlari va Rossiya o‘rtasidagi forumda bayonot e’lon qilingan edi. Undagi bandlardan biri Fors ko‘rfazi arab davlatlarining chegaralari, yerlariga qaratilgan bo‘lib, unda bu orollar BAA tarkibidagi Sharja amirligi yeri deb ko‘rsatilgan edi. Bu bayonot bugungi kunda deklaratsiya darajasiga chiqdi. Iyul oyida ham Eron tomoni e’tiroz bildirgan edi. Deklaratsiya e’lon qilingach esa reaksiya jiddiyroq bo‘ldi.
Yaqin Sharqdagi hozirgi vaziyatda, bu mintaqa hammaning e’tibor markazida bo‘lib turgan holatda kichikroq muammolar ham tez ko‘zga tashlanyapti.
Muhokama bo‘layotgan orollar bir paytlar Ho‘rmuz qirolligi tarkibida edi, u yerdan asosan baliqchilar va dengizchilar ma’lum bir ehtiyoj uchun foydalanishgan. Yevropaliklar kirib kelgach, bu orollar Portugaliya nazoratiga o‘tdi, undan keyin esa Buyuk Britaniya egalik qila boshladi. Britaniya bu orollarni Birlashgan Ummon qirolligi tarkibiga qo‘shib yuborgan edi. Ummon qirolligidan so‘ng al-qosimiylar sulolasi hokimiyatga kelib, ular o‘z hududiga aylantirdi. Al-Qosimiylar Eron tarixiy davlatchiligi vakili bo‘lgani uchun ular endi shu fakt orqali bu hududga da’vo qilyapti. Al-Qosimiylardan so‘ng Sharja amirligi tarkibiga kirgan, shuning uchun BAA ham shunday da’voga ega. Sharja amirligi tarkibida bo‘lgan paytida Britaniya yana bu masalaga aralashib, konflikt to‘xtatilib, orollar Buyuk Britaniya nazoratida ekani e’lon qilinadi. 1971 yilga kelib, Buyuk Britaniya mintaqadan chiqib ketgach, Eron orollarni o‘z hududi deb e’lon qiladi.
