Husiychilar Qizil dengiz bilan cheklanmoqchi emas: eskalatsiya ehtimoli qanchalik?

— Bu Qatar, BAA va Saudiya Arabistonidan Isroilga neft va gaz yetkazib berishni to‘xtatishga olib keladi. Bu vaziyatda yuqoridagi davlatlar qanday yo‘l tutadi?

Farhod Karimov: — Fors ko‘rfazi arab davlatlari asosiy neft-gaz eksportini Isroilga qilmaydi, uning asosiy hamkori Ozarboyjon bu borada. Shuning uchun ham neft-gaz tankerlari ko‘p muammolarga duch kelmaydi. Bu bo‘g‘oz orqali o‘tuvchi neft-gazning asosiy importyori Xitoy hisoblanadi, Xitoy esa bosim qilib bo‘lsa ham, husiychilarga ta’sir o‘tkazib, xavfsizligini ta’minlaydi, chunki Xitoy sanoati energiya resurslariga bog‘liq. Shuning uchun ham bu borada Fors ko‘rfazi arab davlatlari tashvishga tushmayapti. Yana bir tomoni borki, ularda quruqlik yo‘li loyihalari bor suv yo‘llariga alternativ sifatida, agar bosim bo‘lsa ham, o‘sha yo‘llarni ishga tushirishi mumkin. Umuman, eksport-importni cheklab qo‘yadigan jiddiy xavf yo‘q hali.

— Suvaysh kanali manfaati uchun Misr qanday chora ko‘radi?

Kamoliddin Rabbimov: — Bugun dunyo davlatlarida shunday tafakkur bor: partizanlik yoki guruhlar bilan urush qilish katta xarajat talab qiladi, geosiyosiy, siyosiy talafotlarga sabab bo‘ladi. Husiychilarni yoqtirmaydigan arab davlatlari ko‘p. Masalan, Saudiya 7 yil husiychilar bilan urushdi, ammo kelishishga majbur bo‘ldi.

Husiylarning bu harakatlari Misrning shundoq ham tang iqtisodiyotiga zarba beradi. Bob al-Mandib bo‘g‘ozining yopilishi Suvaysh kanaliga kelayotgan kemalar salmog‘iga ham katta ta’sir qiladi. Misr haftasiga yuz millionlab pul yo‘qotyapti. Ammo husiylarga nisbatan harbiy harakatlar bo‘lmaydi.

Saudiya ham husiylarning 7 oktyabrdan keyingi harakatlarini xavotir bilan kuzatyapti. Eron ham, Saudiya ham mintaqada yana bir urush bo‘lishini istamaydi. Chunki bosqichma-bosqich bu davlatlarni ham tortib ketishi mumkin. Har bir davlatning ijtimoiy, siyosiy muammolari bor. Saudiya va Eronda legitimlik pastligi muammosi bor. Shu fonda qandaydir beqarorlik paydo bo‘lsa, keyingi oqibatlar qanday bo‘lishini hech kim modellashtira olmaydi. Saudiyaning aniq pozitsiyasi – urush bo‘lmasligiga yo‘l qo‘ymaslik.

— Voqealar shunday shakllanib borsa, husiylar boshiga HAMASning kuni kelishi mumkinmi?

Farhod Karimov: — Qizil dengizda koalitsiya tuzilganda Yevropadan Italiya va Ispaniya chiqib ketgandi. Ammo bugun bu narsa yana kun tartibiga qo‘yilyapti, chunki asosiy yuk tashuvchi kompaniyalar Yevropaniki hisoblanadi va hozirgi vaziyatdan zarar ko‘rishyapti. Yevropada fuqarolik institutlaridan tashqari moliyaviy institutlarning ham ta’siri katta, yuk tashuvchi kompaniyalar ham bu ta’sirdan foydalanadi. Shu nuqtai nazardan Yevropa o‘sha yerdagi yuk tashuvchi kemalar xavfsizligini ta’minlash masalasini qo‘yyapti, lekin bu husiylarga urush ochish emas. Yevropa ham yana bir front ochilishini istamaydi, faqat xavfsizlik muammosi qo‘yilyapti.

Afsuski, G‘azo muammosi qaysidir siyosiy kuchlar uchun o‘z maqsadini amalga oshirishga bahona bo‘lib qoldi. Masalan, husiylar ham to‘liq Yamanni nazorat qilmaydi, shu ma’noda ichki legitimligini oshirish uchun G‘azoga yordam beramiz, deyapti. G‘azo siyosiy vositaga aylanib qolyapti, hech kim tinchlik uchun harakat qilmayapti. Vaholanki, husiylarning ta’siri yuqori bo‘lmayapti falastinliklarga.

Kamoliddin Rabbimov: — “HAMASning kuni” degan tushunchaga to‘xtalish kerak birinchi. HAMAS uzoq muddat urushga tayyorlangan, aholi o‘rtasida yashirinib, partizanlik urushi olib boryapti. Uning yo‘q qilingani yoki katta talafot ko‘rgani haqida aniq ma’lumotlar ham yo‘q, rahbarlarining o‘rni to‘lyapti, G‘azo aholisi orqali o‘zini to‘ldiradi. Husiylarning ham ijtimoiy bazasi bor, Yaman aholisining yarmidan ko‘pi ularni qo‘llaydi.

Yuqorida Farhod Karimov aytgandek, Yevropa husiylarga qarshi yangi urush kompaniyasi boshlash ehtimoli kam. Dunyoda yangi geosiyosiy tafakkur shakllandi: AQSh o‘z ichki muammolari bilan band, saylovlar yili, izolyatsionizmga moyillik oshyapti, kollektiv G‘arb tashqi dunyodagi ishlardan charchagan, shunday vaziyatda ularni charchatsak, AQSh o‘z uyiga qaytadi, degan tafakkur bor.

“Tolibon” misolida ko‘rdikki, 20 yillik urushda yo‘qolmadi ular. 1996-2001-yillarda mamlakatning uchdan bir qismini nazorat qilgan “Tolibon” bugun butun davlatni nazoratiga oldi. Husiychilar bilan kurash natijasi ham shunday bo‘lishini biladi AQSh. AQSh urush boshlash kayfiyatida ham emas, agar shunday bo‘lganda u axborot orqali jamoatchilik fikrini shakllantirib boshlardi. Hozir bunday harakat yo‘q. Masalan, Iroqdagi urush oldida AQSh 2 yil shunday qilgan edi. Afg‘onistonga kirish tezroq bo‘ldi, chunki 11 sentabr voqealaridan keyin nimadir qilish kerak edi. Bugun kundagi husiylarni terroristik ro‘yxatga qaytarish, harbiy operatsiya o‘tkazish ham shunchaki “nimadir qilish” uchun bo‘lyapti, deyapti ekspertlar.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.