Sudlar “amnistiya” vositasiga aylantirib olgan modda. Nega jazoning muqarrarligi ta’minlanmayapti?

Uçinçi holat

Qoraqalpoğiston Respublikasining Şumanay tumanida 2023 yil 31 yanvarda sodir bölgan YTHda esa haydovçi M.N. yöl çetida ketayotgan velosiped haydovçisini urib yuborgan. Aynan haydovçining aybi bilan sodir bölgan YTHda velosipedçi voqea joyida vafot etgan.

Jinoyat işlari böyiça Şumanay tuman sudining 2023 yil 19 iyuldagi hukmi bilan M.N.ga 2 yil muddat transport vositalarini boşqariş huquqidan mahrum qilgan holda oylik iş haqining 30 foizini davlat daromadiga ötkaziş şarti bilan 2 yil axloq tuzatiş işlari jazosi tayinlangan.

Biroq jinoyat işlari böyiça Nukus şahar sudi raisi, sudya Ş.Şamambetovning 2024 yil 18 iyuldagi ajrimi bilan M.N. ötalmay qolgan 1 yil 23 kun transport vositalarini boşqariş huquqidan mahrum qiliş jazosidan muddatidan ilgari şartli ozod etilgan.

Törtinçi holat

2021 yilning 10 noyabr kuni Buxoro viloyati Ğijduvon tumanining Zarafşon mahallasi hududidagi içki yölda 1965 yilda tuğilgan N.K. Cobalt maşinasini boşqarib borayotib, yöl çetida ketayotgan ikki voyaga yetmagan qizaloqni urib yuborgan. Piyodalardan biri voqea joyida vafot etgan, ikkinçisi şifoxonaga yotqizilgan.

Sud hujjatida uşbu YTHda haydovçi amaldagi yöl harakati qoidalarining bir neçta bandini qöpol ravişda buzgani körsatilgan. Aynan haydovçining aybi bilan yoş qizning umri xazon bölgan.

2022 yil 24 yanvar kuni JIB Ğijduvon tuman sudining hukmi bilan haydovçi Jinoyat kodeksining 266-moddasi 2-qismida (transport vositalari harakati yoki ulardan foydalaniş xavfsizligi qoidalarini buziş odam ölimiga sabab bölişi) nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etganlikda aybli deb topilgan. Unga 2 yil transport vositalarini boşqariş huquqidan mahrum qilgan holda 5 yil muddatga ozodlikdan mahrum qiliş jazosi tayinlangan. Jazoni ötaş muddati 2022 yil 7 yanvardan boşlab hisoblangan.

Ammo tayinlangan jazoning ötalmay qolgan 3 yil 9 oyi jinoyat işlari böyiça Yuqori Çirçiq tuman sudi ajrimi bilan Jinoyat kodeksining 74-moddasiga asosan oylik iş haqining 15 foizini davlat daromadiga ötkaziş şarti bilan axloq tuzatiş işlari jazosiga almaştirilgan. Jinoyat işlari böyiça Vobkent tuman sudi sudyasi A.Raximovning 2024 yil 22 iyuldagi ajrimiga köra esa axloq tuzatiş işlari jazosining ötalmay qolgan 2 yil 5 oy 22 kuni Jinoyat kodeksi 73-moddasi 3-qismining “a” bandiga asosan şartliga almaştirilib, haydovçi ozod qilingan.

Afsuski, bu kabi holatlarni istagança uçratiş mumkin. Yuqorida har xil vaziyatda sodir etilgan YTHlardan bir neçtasini misol sifatida keltirdik xolos.

Oxiri körinmayotgan “avariya”lar

Özbekiston yöllarida maşina boşqariş, maşinaga yölovçi sifatida miniş tobora xavfli bölib bormoqda. Buni har kuni respublikaning turli hududlarida sodir bölayotgan YTHlar misolida ham köriş mumkin.

Birgina iyul oyining özida yöllarga yuzlab insonlar qoni tökildi: Kattaqörğonda Nexia urib ketişi oqibatida erkak va uning 4 yoşli qizi halok böldi, Samarqandda Labo urib yuborgan 9 yoşli bola şifoxonada vafot etdi, Navoiyda 9 yoşli qizni maşina bosib ketdi, Qoraqalpoğistonda sodir bölgan YTHda 8 kişi halok böldi, Farğonada sodir bölgan YTHda ikki kişi vafot etdi. Bular OAVda e’lon qilingan “avariya”larning ayrimlari xolos.

Reaksiya nol, taşabbus yöq

YTHlarni kamaytiriş böyiça bildirilgan takliflar hamon taklifligiça qolmoqda. Bu haqda faollar ham bir neça bor yozişdi.

Jumladan, bloger Nikita Makarenko 2018 yilda yöl harakati xavfsizligi boş boşqarmasi tugatilişi kerakligi haqida yozganini, hozir ham şu fikrida qolganini, 6 yil ötgan bölsa ham mas’ullar avtohalokatlarni kamaytiriş borasida biror işni amalga oşirmagan deb hisoblaşini bildirgan.

“Strategiya yöq, real rejalar yöq, xavfsiz köçalar yöq, birortasi yöq. Jazoning muqarrarligi ham yöq, bunday yaşab bölmaydi.

Butun Özbekiston Navoiyda avtomobil ğildiraklari orasida qolib, vafot etgan qizaloqni muhokama qilmoqda. Heç qaysi maşina uni ötkazib yuboriş uçun piyodalar yölagida töxtamadi. Bu ölim (qolgan hammasi)ga nafaqat haydovçilar, balki qotil haydovçilarga nisbatan haqiqiy çoralarni köra olmayotganlar ham aybdor”, deb yozgandi u.

Huquqşunos Xuşnudbek Xudoyberdiyev esa bu borada qonunçilikda tizimli özgarişlar qilinişi zarurligini ta’kidlagan. U mas’ullar muammoni hal qiliş uçun xohişi yöqligiga işora qilgan.

“Ötgan yili haydovçilar uçun jarima ballari tizimini joriy etişga oid qonun loyihasi işlab çiqilgan edi. Aslida bu tizim 2022 yil 1 dekabrda işga tuşişi kerak edi, bu haqda prezident qarorida aytilgandi. Lekin 1 yarim yildan buyon qaror talabini bajarişmayapti. 2023 yil noyabr oyiga kelib, bu haqdagi qonun Parlamentda körib çiqilişni boşladi.

Mana şu yaxşi qonunning ham boşiga yetişdi. Eng avvalo ayrim mansabdorlar qonunning içiga umuman mazmunan mos kelmaydigan Konstitutsiyaga zid bitta moddani qöşib yuborişgan. Ya’ni organ xodimini video va fototasvirga olib, internetga joylaş mumkin emas, degan qoidani tiqişgan. Vaholanki, bu qoida Konstitutsiyadagi axborot oliş va tarqatiş hamda söz erkinligiga zid. Içki işlar vazirligi qilganmi buni yoki boşqa taşkilotning buyurtmasi bölganmi, ma’lum qilinmadi”, degan Xudoyberdiyev.

Taklif

Jinoyat kodeksidagi “tuynuk”larni YTH sodir etib, inson ölimiga sabab bölgan haydovçilar uçun “yopib” qöyiş zarur. Ya’ni jazodan muddatidan ilgari şartli ravişda ozod qiliş qöllanmaydigan jinoyat turlari röyxatiga odam(lar) ölimiga sabab bölgan transport vositalari harakati yoki ulardan foydalaniş xavfsizligi qoidalarini buziş jinoyatini ham kiritiş kerak.

Yöl harakati qoidalarini qöpol ravişda buziş, ayniqsa inson ölimiga sabab bölganlik uçun jazo çoralari kuçaytirilmas hamda tayinlangan jazo töliq ötalişi ta’minlanmas ekan, yöllarga insonlar qoni tökilişda davom etadi. Mast holatda yoki “öpkasini bosolmay” maşina haydaydigan qotillar jazo tayinlangaç bir yil ötmay yana yöllarda paydo bölaveradi.

Sözimiz yakunida yuqorida sanaganimiz holatlarga sudlar nega yöl qöyayotganini savol ostiga olmoqçimiz: Bağrikenglikmi, taniş-bilişçilikmi yoki korrupsiya? Bunisi öşa sudya va şu işga aralaşgan tor doira odamlargagina ayon. Sudyalarga insof, qonun ijodkorlariga esa tezroq közlarini oçişlarini tilab qolamiz.

Ruslan Saburov,
Kun.uz