Turkiyada o‘ldirilgan o‘zbek ayollari: fojia qayerda boshlanyapti?
|22:32 / 19.06.20269 86514 min
Bu voqealar o‘zbek migrant ayollarining xorijda xavfli sharoitlarda qolayotgani, ularni himoya qilish tizimidagi kamchiliklar yuzasidan savollarni vujudga keltiradi. Kun.uz Turkiyadagi O‘zbek xotin-qizlari huquqlarini himoya qilish jamiyati, Migratsiya agentligi, Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi va marhumalarning yaqinlarini shu savollar atrofida bir joyga to‘pladi.
«Farzandim o‘qisin deb ketadi»
Turkiyadagi O‘zbek xotin-qizlari huquqlarini himoya qilish jamiyati rahbari Ozoda Islomova migratsiyaga ketgan ayollarning aksariyati tirikchilik tashvishida ketayotganini ta’kidladi.
“O‘zbek ayollarimiz asosan o‘sha iqtisodiy qiyinchilik tufayli, oilaviy sharoiti tufayli, yaxshi hayotni orzu qilgani uchun, farzandlarni o‘qitish uchun, to‘y-hasham qilish uchun, uy olish uchun O‘zbekistondan bu yerga kelishadi. Ayollarimiz bilan, ko‘pchiligi bilan har doimgi suhbatlarimiz natijasi shuni ko‘rsatadiki, bizning o‘zbek ayollarimiz hammasi mehnatsevar ayollar. Ishdan qochmaydi, yaxshi hayotimiz bo‘lsin deydi, farzandimga chiroyli bir hayot, kelajakni ta’minlaylik deydi va shu sabab ular O‘zbekistondan bu yerga keladi. O‘qitaylik deydi, farzandlarini o‘qitish uchun kontraktini to‘lash maqsadida keladi”, deydi u.
«Singlim avtobusdan tushganidan keyin yo‘qoldi»
Afsuski muammolar davom etyapti, jizzaxlik Dilnoza Shaymanova Turkiyada bedarak yo‘qolgan. Ayni paytda uni topish maqsadida Turkiyada bo‘lib turgan singlisi gapirib berdi.
“Singlim Shaymanova Dilnoza ishlash maqsadida Turkiyaga keldi. Anqara shahrida bir kampirga qarab ishladi bir oy. Bir oyda bu uyda muammo bo‘lgani uchun qaytishga majbur bo‘ldi. Qaytib ketayotganda avtobusda qaytdi Istanbulga. Avtobusdan tushgandan keyin “koronavirusga analiz topshiraman, undan keyin bilet olaman, qaytaman” degandan keyin yo‘q bo‘ldi. Yo‘q bo‘lib, to‘rtinchi kuni telefon qilyapti soat ikkilarda Turkiyaning vaqti bilan. Dengizning yonida ko‘ryapman uni. Dengizning yonida qandaydir bir qo‘rquv bilan turibdi. Atrofni ko‘rsat desam ko‘rsatmadi. Shundan telefoni o‘chdi, boshqa gaplashmadik. Telefon qildik boshqa bir odam, bir ayol kishi ko‘tarib bizni qo‘rqitdi, bu bizdan qarz deb har xil gaplar gapirdi bizga. Shundan beri singlim dom-daraksiz yo‘q, topolmayapmiz. Sizlardan iltimos, shu topib berishingizni so‘rab iltimos qilib keldim”, deydi Dilnozaning singlisi.
Mavzuga oid
2026 yil boshidan Turkiyada o‘zbekistonlik ayollar bilan bog‘liq ketma-ket fojialar jamoatchilikni larzaga soldi. Durdona Hakimova va Sayyora Ergashaliyeva fojiali o‘ldirildi, Dilafruz Cho‘lliyevaning jasadi esa daraxtzordan topildi. Hakimova va Ergashaliyevlar ishi bo‘yicha ayblov xulosasi e’lon qilinib, sud jarayonlari boshlanmoqda. Cho‘lliyeva ishida tergov davom etmoqda.
Bir oyda uch fojia
O‘zbek xotin-qizlari huquqlarini himoya qilish jamiyati rahbari Ozoda Islomovaning ta’kidlashicha, 2026 yilning dastlabki oylarida kuzatilgan holatlar hatto tajribali huquq himoyachilarini ham larzaga solgan. E’tiborlisi, qurbonlarning hayot tarzi ham, Turkiyaga kelish maqsadlari ham turlicha bo‘lgan:
“Bunaqa murojaatlar juda ham ko‘p. Ammo 2026 yil boshidan juda ham mana shunaqa bizni xafa qiladigan, hammamizning qalbimiz og‘rigan fojiali voqealar birin-ketin bo‘lgani, ya’ni bir oyning ichida insonlarning o‘limi bilan bog‘liq uchta eng og‘ir fojia yuz berdi. Bularni ko‘rganimizda birisi, masalan, bu yerda doimiy yashab turgan Dilfuza Cho‘lliyeva ishlagani kelgan, bir yil davomida bu yerda ishlagan. Sayyora qizimiz faqatgina bu yerda ma’lum bir muddat uchun kelgan. O‘zining pulini olish maqsadida kelgan. Ya’ni uchalasi uchta voqea: birisi yashab turgan, birisi bu yerda ishlash uchun kelgan, birisi sayohat, ya’ni uch oy davomida o‘z maqsadlari uchun kelishgan. Dilfuza Cho‘lliyevani ham farzandlari bilan gaplashganda "bizning oilamizda ya’ni uy olish maqsadida chiqib ketgandilar oyim va O‘zbekistonda uy qilamiz, joy qilamiz deb ketgandilar" deyapti. Sayyoraxonni ham ikkita farzandi O‘zbekistonda, oilasi O‘zbekistonda, ota-onasi hajda bo‘lgan paytda kelyapti bu qizimiz. Bu xavf-xatarda yolg‘iz o‘zini chorasini ko‘ra olaman deb ko‘zlab kelgan qizlarimizda bo‘lyapti bu voqealar. Albatta, agar ular ijtimoiy yordam olishlarini bilishsa edi, shunaqa bir markazlar bor, konsulliklarimiz bor, migratsiya vakilliklari bor, vazirliklarimiz bor, Xotin-qizlar qo‘mitasi bor, kimga qayerga murojaat qilishni bilganida edi bu qizlarimiz, balkim bunday og‘ir vaziyatlarga duch kelmasdi”.
Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi vakili Nigora Latipovaning ta’kidlashicha, ular vatanga tekinga qaytariladi.
“O‘zbek xotin-qizlari huquqlarini himoya qilish jamiyati bilan biz muntazam ravishda aloqada bo‘lamiz va o‘sha og‘ir ahvolga tushib qolgan ayollar bizga xohlagan paytlarida qo‘ng‘iroq qilishadi yoki yozma ravishda ariza topshirib murojaat qilishadi va ularning murojaatlarini biz tegishli tarzda o‘sha mutasaddi vazirlik idoralari bilan o‘rganamiz. Bundan tashqari, o‘sha xotin-qizlar xoh mehnat migranti bo‘lsin, xoh mehnat migranti bo‘lmasin, u ayolmi va uning bolasi og‘ir ijtimoiy vaziyatga tushdimi xorijda, ularning qaytish istagida bo‘lganligini o‘sha elchixona vakillariga yoki mutasaddi vazirliklarga yoki Xotin-qizlar qo‘mitasiga bildirsa, biz ularning holatlarini o‘rganamiz va ularni tekinga, ya’ni ikki kunga ham bormasdan iloji boricha tezroq biletlarni xarid qilib olib, vatanga qaytarish choralarini ko‘ramiz. Bu ham ayollarimizga befarq emaslik, ayollarimiz tashlab qo‘yilmaganligining yaqqol misoli”.
«Muammo Turkiyada emas, O‘zbekistonda boshlanyapti»
O‘zbek xotin-qizlari huquqlarini himoya qilish jamiyati rahbari Ozoda Islomova:
“5 yildan beri Turkiyada mana shu jamiyatimiz qoshida 10 mingdan ziyod ayollarimizni eng og‘ir vaziyatlardagi holatlari bilan yuzma-yuz bo‘ldik. Ularni eshitdik, tingladik, kerakli tashkilotlar bilan bog‘lanib muammosining yechimini topishga harakat qilyapmiz. Har payshanba qabulimiz bor. Qabulimizda kelgan vatandoshlarimiz bilan yuzma-yuz bo‘lganda ulardan kelib chiqqan muammolarning tahliliga ko‘ra bizni bugun mana shu jamiyatimizdagi vatandoshlarimiz, ya’ni chet elga chiqqan vatandoshlarimizning muammolarini albatta O‘zbekistondagi davlat vakillari bilan chambarchas ravishda olib borilgan bir mexanizm kerak deb o‘ylayman. Chunki biz bu yerda muammo bo‘lib o‘tgandan keyin yechimini qilishni harakat qilyapmiz. Ammo u yoqdan kelishdan oldin qanaqa muammo bor va nimaga O‘zbekistondan chiqib ketyapti? Qanaqa muammo bo‘ldiki chiqib ketyapti va qaysi muammoni hal qilish uchun chiqib ketyapti? Biz buni avvalo o‘zaro bir mexanizmini ishlab topishimiz kerak va bu uchun men o‘ylayman, hurmatli Saida Shavkatovnaning o‘zlarining nazoratlari ostida bo‘lsa biz nafaqat Turkiya, butun dunyodagi migratsiya ayollarimiz uchun juda chiroyli bir ham sxema, ham mexanizm qila olamiz deb o‘ylayman. Chunki bugun bizga Isroildan turib vatandoshlarimiz murojaat qilyapti, Meksikaning chegarasida qolgan o‘zbek ayol vatandoshlarimiz murojaat qilyapti, Rossiyadagi o‘zbek ayollarimiz murojaat qilyapti. Biz bu murojaatlarni o‘rgangan holatda davlat vakolatli organlari bilan aloqaga chiqyapmiz. Ammo bizning o‘sha kuchli davlatimizni haqiqatan shu mexanizmni o‘zlari agar qo‘llab-quvvatlasalar butun dunyodagi o‘zbek ayollarimizni yolg‘iz qoldirmaymiz. Barchasi davlatning himoyasida ekanligini bildira olamiz. Yaqinda o‘zbekistonlik bir ayolimizning Turkiya ommaviy axborot vositalaridagi chiqishini hamma ko‘rdi va bu ayolimizning o‘sha yerda yolg‘iz qolgan holatini ko‘rishdi. O‘sha studiyadan nohaq ayblov bilan olib qamoqxonaga olib borildi, 20 kundan ziyod qamoqxonada ushlashdi. Ammo advokatlarimiz bilan birgalikda berilgan shikoyat arizalarimiz orqali shu ayolni qamoqxonadan chiqardik. Ammo sudi hali davom etyapti. Sudi davom etgandan keyin undan chiqqan hukmga ko‘ra nima bo‘lishini endi ko‘ramiz. Chunki hozir O‘zbekistonga ketaman desa ham ketish izni yo‘q, ruxsati yo‘q. Shuning uchun biz bu holatlar bilan nafaqat o‘sha bitta vatandoshimiz, balki minglab ayollarimizni himoya qilish masalasini ko‘ryapmiz”.
Migratsiya agentligi: «O‘zbekiston o‘z fuqarosini tashlab qo‘ymaydi»
Migratsiya agentligi axborot xizmati mutaxassisi Gulruh Tulayeva:
”Xorijda ishlamoqchi bo‘lgan ayollar nimalarga e’tibor bersin dedingiz. E’tibor beradigan jihatlar juda ham ko‘p. Agar xorijda ishlash istaklari bo‘lsa, albatta o‘sha davlatda qonuniy maqomda bo‘lishni birinchi o‘ringa qo‘yishlari kerak. Ikkinchidan, har bitta yurgan yo‘limizda yaqinlarimizga lokatsiya tashlab yurishni unutmaylik, bu oddiy hayotiy qonuniyat. Chunki biz xorijdamiz, agar qandaydir jinoyat bo‘lsa ham jinoyat ishini, izini ochishda bu juda muhim omil hisoblanadi. Har bir yurgan yo‘lida qayerga ketyapsiz, qanday mashinaga chiqdingiz, kim bilan ko‘rishgani, nima maqsadda ketyapsiz yaqinlaringizga telegram orqali aytib o‘tishingiz kerak buni va lokatsiyalarni ham albatta tashlab yurish kerak. Chunki u begona yurt, begona odamlar. Vaholanki bu holat o‘zimizning hamyurtlarimiz bilan jinoyat sodir bo‘lyapti. Yuqorida Dilafruz Cho‘lliyevani opalari ham aytib o‘tdi "kontrakt asosida kelganman, mening huquqlarim bu yerda himoyalangan, sug‘urtam, hamma narsam bor" dedilar. Bu mana tashkillashtirilgan migratsiyaning qanchalik to‘g‘ri ekanligini ko‘rsatib turibdi. Iloji boricha tashkillashtirilgan migratsiyani tanlaganimiz muhim. Siz aytib o‘tdingiz "bu qiyin bo‘lgani uchun odamlar yakka tartibda ketadi" deb, to‘g‘ri, qiyin, lekin to‘g‘ri yo‘l, qonuniy yo‘l, rasmiy yo‘l har doim qiyin bo‘lgan. Sababi barcha bosqichlarni bosib o‘tgan odam huquqlari ham himoyalanganligini biladi, to‘g‘ri yo‘ldaligini, qayerda ishlayotganini, kim bilan ko‘rishishini, nechagacha ishda-yu, nechadan keyin uyda bo‘lishi hammasi aniq bo‘ladi. Kontraktida ham aniq yozilgan bo‘ladi. Yuqoridagi vaziyatlarda ayollarimiz bittalari turist viza bilan borishgan, bittalari ancha yildan beri ana shu yerda yashashyapti, bittalari vaqtincha mehnat faoliyatini olib borishgan. Lekin barchasi ham O‘zbekiston fuqarosi. Bu masalada xoh u yakka tartibda ketdimi, xoh tashkillashtirilgan tartibda ketdimi – O‘zbekiston o‘z fuqarosini hech qachon tashlab qo‘ymaydi og‘ir vaziyatda. Xoh u zo‘ravonlikka uchradimi, majburiy mehnatga uchradimi, huquqlari poymol bo‘lyaptimi, mehnat munosabatlari to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmayaptimi 1282 qisqa raqam orqali Migratsiya agentligiga yoki "Huquqiy yordam uz bot" telegram boti orqali Migratsiya agentligiga 24 ga 7 murojaat qilishsin. Biz ularga bo‘lib turgan davlatlarda buzilayotgan mehnat munosabatlariga oid huquqlari buzilsa, 3 yarim ming dollargacha advokatlik yordami beriladi migratsiya jamg‘armasi hisobidan. Bu ham muhim ma’lumot. Mazalari qochib qolgan bo‘lsa bu yerdan doktorlarni yuborgan holatda olib kelinadi. Eng og‘ir holatlarda ham qaysidir blogerga, qaysidir yaqiningizga "shu masalada yordam ber men olib kelishim kerak jasadini yo boshqasini" degan og‘ir holatlarda ham faqat Migratsiya agentligiga murojaat qilish kerak bo‘ladi. U migrantmi yoki migrant emasmi, faqat O‘zbekiston fuqarosi bo‘lsa bo‘ldi, xorijda vaqtincha faoliyat olib boryaptimi rasmiymi-norasmiymi qo‘rqish kerak emas. O‘zbekiston vatanga qaytaradi o‘z fuqarosini. Va yagona aytadigan so‘zimiz bizda iloji boricha ketayotgan davlatlarga taxminan borsam nimadir qilarman deb ketishmasin. Oldin O‘zbekistondagi sharoit bilan u yerdagi sharoitni yaxshilab o‘rganib chiqsin. Har doim ham chet elda yaxshi oylik bo‘ladi degan fikr yo‘q hozir. O‘zbekistonda qancha topishi mumkin-u, u yerda qancha topishi mumkin? Tavakkal qilgani, uyidagilarni tashlab ketgani, u yerda mumkin bo‘lgan qandaydir taxminiy fojialarning oldini olishga bo‘lgan o‘sha topgan pul shunga arziydimi yo‘qmi?”
Turkiyadagi so‘nggi voqealar bir haqiqatni yana bir bor ko‘rsatdi: muammo faqat xorijdagi jinoyatlarda emas. Ayollar nega ketyapti? Nega ular xavf-xatarlarga qaramay noma’lum odamlar bilan ishlashga rozi bo‘lyapti? Nega muammo yuz berganda kimga murojaat qilishni bilmaydi? Bu savollarga javob topilmas ekan, Durdona, Sayyora va Dilafruzlar haqidagi xabarlar takrorlanish xavfi saqlanib qolaveradi.
