«Nima dard?» aslida kimning dardi? Jurnalistlarsiz podkast haqida
|11:457169 min
Kitob oʻqimaydigan jamiyat, vaksinadan qoʻrqayotgan ota-onalar, insonning oʻzini oʻrganayotgan sunʼiy intellekt va hamon eski standartlardan qutula olmayotgan yoʻllar... Bu gal «Nima dard?»ning avvalgi toʻrt soni tomoshabinlarning fikrlari, eʼtirozlari va takliflari tahlil qilindi.
Kitob oʻqimaydigan jamiyat, vaksinadan qoʻrqayotgan ota-onalar, insonning oʻzini oʻrganayotgan sunʼiy intellekt va hamon eski standartlardan qutula olmayotgan yoʻllar. «Nima dard?» podkastining dastlabki toʻrt sonida turli mavzular koʻtarildi. Bu safar esa mehmon yoʻq: Jamshid Muslimov va Odilxon Alixonov oʻzaro suhbatda avvalgi koʻrsatuvlarga qaytib, ulardan qanday xulosalar chiqargani, tomoshabinlar eʼtirozlari va podkast nega aynan shu formatda yaratilgani haqida gaplashdi.
«Nima dard?»ning beshinchi soni odatdagidan boshqacha boshlandi. Bu safar studiyaga mutaxassis taklif qilinmadi. Boshlovchilar Jamshid Muslimov va Odilxon Alixonovning oʻzi suhbatdoshga aylandi.
Bunga sabab ham bor. Dastlabki sonlardan keyin tomoshabinlardan «jurnalist emasligingiz bilinib qoldi», «adabiy tilda gapiringlar», «ruscha soʻzlarni aralashtirmanglar» mazmunidagi eʼtirozlar kelib tushgan.
Boshlovchilar esa jurnalist ekaniga hech qachon daʼvo qilmaganini aytadi. Odilxon Alixonov shifokor, Jamshid Muslimov esa moliya va iqtisodiyot sohasi vakili. Ularning aytishicha, podkastning vazifasi professional jurnalistik intervyuni takrorlash emas.
Maqsad - jamiyatdagi muammolarni oʻzining shaxsiy dardidek qabul qiladigan ziyoli va mutaxassislarni topish, ularning fikrini eshitish, muammoni muhokama qilish va imkon qadar yechim tomon qarash.
Nega oʻzbekcha ilmiy kitobga talab kam?
Boshlovchilar birinchi suhbat - «Farengeyt» nashriyoti muharriri Xurshid Yoʻldoshev bilan kitob va kitobxonlik haqidagi muloqotga qaytdi.
Undagi bir voqea Jamshid Muslimovning ayniqsa yodida qolgan. Kitob yarmarkasida bir bola oʻzbek tiliga tarjima qilingan ilmiy-ommabop fizika kitobini yoqtirib qoladi. Ammo otasi uning oʻrniga arzonroq ertak kitobini olib beradi. Xuddi shu kitobning rus tilidagi, hatto qimmatroq nusxalarini esa rusiyzabon ota-onalar xarid qilayotgani aytilgan edi.
Bu oddiy kitob savdosidan kattaroq savolni tugʻdiradi: nega oʻzbek tilidagi sifatli ilmiy-ommabop adabiyotga talab kutilgan darajada emas?
Suhbatda buning ildizlari taʼlim, oʻqish madaniyati va avlodlardan avlodlarga oʻtib kelayotgan qarashlarga borib taqalishi mumkinligi haqida fikr bildirildi. Boshlovchilar bu bahsli mulohaza ekanini alohida taʼkidlab, tomoshabinlarni ham muhokamaga chaqirdi.
Mavzuga oid
Yana bir muammo - kitob oʻqishni bilmaslik. Odilxon Alixonovning fikricha, inson murakkab kitobni qanday oʻqishni tushunmasa, bir necha sahifadan soʻng zerikishi mumkin. Uning yonida esa tez va oson axborot beradigan YouTube, ijtimoiy tarmoqlar va oʻyinlar turibdi.
Shu bois podkastning birinchi sonidan keyin bosmadan chiqqan «Kitobni qanday oʻqish kerak» hamda argument va bahs yuritish mahoratiga oid kitoblar ham suhbatda koʻrsatildi.
Boshlovchilarning fikricha, «Nima dard?» faqat muammoni gapirish bilan cheklanmasligi kerak. Mehmonlar muammoni hal qilish uchun amalda nima qilayotgani ham koʻrsatilishi zarur.
«Tok oʻchsa, vaksina nima boʻladi?»
Ikkinchi suhbat shifokor Raʼno Qosimova bilan vaksinatsiya, gepatit va sogʻliqni saqlash masalalariga bagʻishlangan edi.
Ushbu koʻrsatuvdan keyin eng koʻp bahs uygʻotgan mavzulardan biri bolalarni emlatishga nisbatan qoʻrquv boʻldi. Ayrim izohlarda bu holat tibbiy savodxonlikning yetishmasligi bilan bogʻlangan boʻlsa, boshqalar barcha aybni aholiga yuklash notoʻgʻri ekanini taʼkidlagan.
Jamshid Muslimovning fikricha, ikki tomonda ham asos bor: ota-onaning xavotirini shunchaki inkor qilib boʻlmaydi, buning oʻrniga unga tushunarli va ishonchli maʼlumot berish kerak.
Tomoshabinlardan biri esa amaliy savol qoʻygan: elektr energiyasi uzilib turadigan sharoitda vaksinalarning toʻgʻri saqlanishiga qanday ishonish mumkin?
Odilxon Alixonov bunga shifokor sifatida javob berib, vaksinalarni saqlashda «sovuq zanjir» protokollari mavjudligini tushuntirdi. Elektr uzilganda sovutkichlarni ochmaslik, maxsus sovutuvchi vositalardan foydalanish, zarurat tugʻilsa vaksinalarni boshqa joyga koʻchirish kabi choralar koʻzda tutilgan. Kerakli harorat rejimi buzilgan va yaroqliligi shubha ostida qolgan preparatlar esa ishlatilmasligi kerakligini aytdi.
Bu muhokama yana oʻsha savolga olib keladi: odamlarning qoʻrquviga faqat «savodsizlik» deb qarash toʻgʻrimi yoki qoʻrquvni kamaytirish uchun tizimning oʻzi koʻproq tushuntirishi kerakmi?
Sunʼiy intellekt biz haqimizda nimani bilib olyapti?
«Nima dard?»ning eng koʻp qiziqish uygʻotgan sonlaridan biri sunʼiy intellekt boʻyicha mutaxassis Anvar Narzullayev bilan suhbat boʻldi.
Beshinchi sonda boshlovchilar ushbu muloqotga yana qaytishdi.
Ularning muhokamasidagi qiziq fikrlardan biri shunday: inson sunʼiy intellektga qanday savol berayotgani uning oʻzi haqida ham koʻp narsani koʻrsatadi.
Yaʼni SI foydalanuvchining bilimini avtomatik ravishda oshirib qoʻymaydi. Aksincha, bilimli, tanqidiy fikrlay oladigan va toʻgʻri savol qoʻya oladigan odam undan samaraliroq foydalanishi mumkin.
Ammo masalaning ikkinchi tomoni ham bor.
Sunʼiy intellekt tizimlari ulkan hisoblash quvvati, elektr energiyasi, sovitish infratuzilmasi va boshqa resurslarni talab qiladi. Shunga qaramay, koʻplab SI xizmatlari foydalanuvchiga nisbatan arzon yoki qisman bepul taqdim etilmoqda.
Boshlovchilar shu nuqtadan boshqa savolga oʻtadi: agar xizmatning oʻzi shunchalik qimmat boʻlsa, nega foydalanuvchiga arzon?
Ularning muhokamasida javoblardan biri - maʼlumot.
Insonning vaqti, eʼtibori, qiziqishlari, savollari va xatti-harakatlari ham maʼlumotga aylanadi. Zamonaviy dunyoda esa katta hajmdagi maʼlumot iqtisodiy va texnologik jihatdan nihoyatda qimmat resursga aylanib bormoqda.
Shu bilan birga, suhbat sunʼiy intellektdan voz kechish kerak degan xulosaga kelmaydi. Aksincha, uni tushunish, oʻrganish, tekshirish va xavfsiz foydalanish zarurligi haqida fikr yuritiladi.
Jamshid Muslimov buni atom energetikasi bilan qiyoslaydi: texnologiya ulkan foyda manbai ham, nazorat qilinmasa katta xavf manbai ham boʻlishi mumkin.
Faqat bir muhim farq bor - zamonaviy sunʼiy intellekt tizimlari tobora murakkablashmoqda.
Shuning uchun suhbatda kiberxavfsizlik, nazorat mexanizmlari va texnologiyalar uchun qatʼiy qoidalar kerakligi haqidagi savollar ham oʻrtaga tashlandi.
«Sifatli yoʻl - eng arzon yoʻl»
Toʻrtinchi suhbat yoʻl qurilishi mutaxassisi Ziyodulla Bahromov bilan boʻlib oʻtgan edi.
Jamshid Muslimov uchun ushbu suhbatdagi eng qiziq jihatlardan biri oddiy odam har kuni foydalanadigan asfalt va yoʻl ortida naqadar murakkab texnologik jarayon turgani boʻlgan.
Nega yoʻllar tez buziladi? Nega qayta-qayta taʼmirlanadi?
Suhbatda Oʻzbekistonda yoʻl qurilishining ayrim standartlari va yondashuvlari hanuz eski tizimdan meros boʻlib qolayotgani haqida fikr bildirilgan edi.
Odilxon Alixonov esa suhbatdan «qurilish madaniyati» degan tushunchani alohida ajratib oldi.
Uning talqinicha, qurilish madaniyati - ilmiy yondashuv, aniq hisob-kitob, sifat va muddat oʻrtasidagi muvozanat. Agar muddat asosiy maqsadga aylanib, sifat undan keyingi oʻringa tushib qolsa, natijada sifatsiz va oxir-oqibat qimmatga tushadigan yoʻl paydo boʻladi.
Shu suhbatda aytilgan bir jumla esa boshlovchilarning ayniqsa yodida qolgan:
«Sifatli yoʻl - eng arzon yoʻl».
Chunki sifatli yoʻl dastlab koʻproq mablagʻ va texnologiya talab qilishi mumkin. Ammo uzoq xizmat qilishi va qayta-qayta taʼmirlashga ehtiyoj tugʻdirmasligi hisobiga umumiy xarajat kamayadi.
Suhbatda yana bir muammo - zamonaviy fikrlaydigan mutaxassislar yetishmasligi haqida gapirilgan. Ziyodulla Bahromov xorijdan mutaxassis olib kelish, yoshlarni tayyorlash va shogird yetishtirish uchun shaxsiy mablagʻidan ham foydalanayotganini aytgan edi.
Boshlovchilar nazarida, aynan shunday amaliy harakatlar kengroq auditoriyaga yetib borishi kerak.
«Nima dard?» aslida kimning dardi?
Beshinchi son oxirida suhbat yana podkastning oʻziga qaytadi.
«Nima dard?» - klassik jurnalistik intervyu emas. Uning boshlovchilari ham professional jurnalist boʻlishga daʼvo qilmaydi. Format ataylab erkinroq qurilgan.
Ammo erkinlikning ortida aniq maqsad bor: xalq va jamiyat dardi bilan yashayotgan odamlarni topish, ularning muammolarini eshitish, yechim haqidagi fikrlarini koʻrsatish va auditoriyani ham shu suhbatga qoʻshish.
Shuning uchun boshlovchilar tomoshabinlardan faqat koʻrsatuvni baholashni emas, keyingi suhbatlarning yoʻnalishini belgilashda ham ishtirok etishni soʻraydi.
Jamiyatda sizni nima qiynayapti? Qaysi muammo yetarlicha gapirilmayapti? Kimning fikrini eshitishni xohlaysiz? Podkastni tomosha qiling va izohlarda fikrlaringizni qoldiring.
