Россияда «қозоқча сценарий», Украинада истеъфо бериб кетмаган вазир, Ўзбекистоннинг янги сенаторлари ва ҳафтанинг бошқа хабарлари

Сайловдан кейин

13 январь куни вилоятларда янги чақириқдаги Халқ депутатлари вилоят кенгашларининг илк сессиялари бўлиб ўтди ва 12та вилоят, Тошкент шаҳри ҳамда Жўқорғи Кенгесда 2019 йил декабридаги сайлов натижалари бўйича ахборотлар тингланиб, ҳудудий раҳбарлар ўз лавозимларига қайта сайланди.

• Вилоятларда ҳокимлар лавозимга тасдиқланди, Зойир Мирзаев ва Рустам Холматов «в.б» қўшимчасидан халос бўлди

16-17 январь кунларида эса Ўзбекистон Республикасининг барча вилоятларида, Тошкент шаҳрида ҳамда Қорақалпоғистон Республикасида Олий Мажлис Сенати аъзоларини сайлаш жараёни бўлиб ўтди. 14та ҳудуддан 6 нафардан жами 84 сенатор сайланди. Улар орасида 14 ҳудуд раҳбаридан ташқари, вилоят ҳокимлари ўринбосарлари, «Нуроний» жамғармасининг вилоят бўлимлари раислари, шунингдек, йирик тадбиркорларни учратиш мумкин. 

• Янгиланаётган Сенат аъзолари: Ҳокимлар, оқсоқоллар ва тадбиркорлар

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида Сенатнинг 16 нафар аъзоси фан, санъат, адабиёт, ишлаб чиқариш соҳасида ҳамда давлат ва жамият фаолиятининг бошқа тармоқларида катта амалий тажрибага эга бўлган ҳамда алоҳида хизмат кўрсатган энг обрўли фуқаролар орасидан сараланиб Президент тайинлаши белгиланган.

18 январь куни махсус фармон билан 13 нафар сенатор тайинланди. Улардан икки нафари ҳукумат аъзоси, яна икки нафари эса Президент администрацияси вакилидир. Аввалги чақириқдаги Сенатнинг таркибида бўлганлардан фақат Элмира Боситхонова, Миракбар Раҳмонқулов, Қувондиқ Санақулов ва Содиқ Сафоев қайта тайинланган, яна 3 нафар сенатор тайинланиши кутилмоқда.

Сенатдаги энг ёши катта аъзо «Нуроний» жамғармаси Қорақалпоғистон Республикаси бўлимининг раиси Шарап Уснатдинов (79 ёш), энг ёши кичиги эса президент фармони билан тайинланган Ёшлар Иттифоқи раиси Алишер Саъдуллаев (26 ёш) бўлди.

Ижтимоий тармоқларда сенаторларнинг ёши бўйича кўплаб кинояли фикрлар билдирилгач, Халқаро пресс−клуб раиси, МСК аъзоси Шерзодхон Қудратхўжаев жаҳон амалиётида, хусусан, Европа Парламентларининг ҳам юқори палатаси катта ҳаётий тажрибага эга ва жиддий ютуқларга эришган, малакали сиёсатчилардан иборат бўлиши ҳақида гапирди. 

«Меҳрибон пиарчи» канали муаллифи унинг бу муносабатини эътиборсиз қолдирмади.

Гап шундаки, бундай солиштириш унчалик тўғри эмас. Биринчидан, Ғарбда ва бизда парламентаризм ривожланиш даражаси ва тажрибаси ер билан осмонча фарқ қилади. Маълумки, Европадаги биринчи парламентлар қарийб минг йил аввал тузилган ва ҳамон узлуксиз фаолиятини тўхтатган эмас. Биздачи? Сўнгги юз йил ичида ўзбеклар Чор Россиясининг Давлат Думасининг Мусулмонлар фракциясига, кейин Иттифоқнинг Олий кенгаши, ундан сўнг мустақил Ўзбекистоннинг Олий кенгашига, кейин икки палаталик Олий Мажлисга сайлана улгуришди. Сўнгги бир аср давомида иккита империя таркибида яшаб кўрган бўлсак, монархияниям кўриб, социализм қуриб, кейин эркимизни топган бўлсак, ўзимизни барқарор ва анчадан бери демократик Европа билан солиштиришимиз ғалати эмасми?

Шу ерда яна бир гап. Ўзимизга қулай бўлса, Европа билан ўзимизни солиштирамиз, иқтисодий ривожланиш, фуқаролик жамияти тараққиёти ҳақида гап кетганда эса «мустақил бўлганимизга энди 30 йил ҳам бўлмади−ку, Ғарб бўлса 300 йилдан бери демократияда яшаяпти, сабр қилинглар» деймиз. Зўр−а?

Иккинчидан, Сенатга сайланган «катта ҳаётий тажрибага эга ва жиддий ютуқларга эришган, малакали сиёсатчилар» ҳақида. Бир умр тайинланадиган лавозимларни эгаллаб келган одамларни сиёсатчи дейиш мушкул, негаки улар ҳаёти давомида биттаям мустақил сайловолди кампания ўтказмаган. Европада бўлса ёшлар мактабдан бошлаб сайловчилар овози учун кураша бошлайди.

Ва ниҳоят учинчиси – демография масаласи. Европа аҳолисининг ўртача ёши 40 атрофида ва ундан юқори бўлса, ўртача ўзбекистонлик 28 ёшда. Гаров боғлашаманки, сенаторларнинг ўртача ёши бундан икки карра катта.

Путин кетмоқчими?

Россия Федерацияси президенти Владимир Путиннинг Федерал Мажлисга йўллаган мурожаатномасида амалдаги конституцияга ўзгартишлар киритишни таклиф қилиши ва бунинг ортидан Дмитрий Медведевнинг ҳукумати тўлиқ таркибда истеъфога чиқишидан кейин экспертлар бу ўзгаришлар нималарга олиб келиши, 2024 йилда ваколати муддати якунланадиган Путинни келажакда нима кутаётгани тўғрисидаги фикр-мулоҳазалар билдиришди.

• Путин Россия конституциясини ўзгартиришни таклиф қилди. Бу қандай ўзгаришлар?
• Путиннинг Медведев бошчилигидаги ҳукуматни истеъфога чиқариши сабаби маълум қилинди 
• «Қатъиятли ва қаттиққўл»: Михаил Мишустин ҳақида нималар маълум?

Политолог Екатерина Шульманнинг фикрича, Путин қаршисида учта сценарий турганди - «хитой», «беларусь» ва «қозоқ» сценарийлари. Биринчи ҳолатда, Дума шунчаки президент лавозимини бир киши кетма-кет иккитадан ортиқ муддат эгаллашини тақиқлашга доир тартибни бекор қилиши, иккинчи ҳолатда Беларусь билан қўшилиш ва янги давлат раҳбари сифатида биринчи марта сайланиш, учинчи ҳолатда худди Қозоғистонда Нурсултон Назарбоев билан бўлгани каби (элбоши) президент «миллат отаси»га айланиши. Экспертларнинг ҳисоблашича, якунда учинчи сценарий танланган.

Бу фикрларни «Ташқарида» канали муаллифи тўлдирган.

Бу орада Беларусь билан иттифоқ-давлатни мустаҳкамлаш ва Путин ушбу тузилманинг раҳбари сифатида ҳокимиятда қолиши варианти ҳам катта муҳокамаларга сабаб бўлди. Беларусдаги намойишлар ва Лукашенконинг суверенитет тўғрисидаги баёнотларидан кейин бу вариант рўйхатдан ўчди.

2019 йил декабридаги матбуот анжуманида Путин илк марта анчадан буён тор доираларда муҳокама қилинаётган конституцияга ўзгартиришлар киритиш масаласини гапирди. 2020 йил январида эса парламентга мурожаатида айнан қандай ўзгаришлар кутилаётганини эълон қилди.

Таклиф қилинган энг асосий ўзгаришлардан бири - ўша матбуот анжуманида айтилган «бир киши президентликка кетма-кет икки мартадан ортиқ сайланиши мумкин эмас» жумласидан «кетма-кет» сўзини олиб ташлаш. Яъни, агар ўзгаришлар амалга ошса, бир киши ҳар қанақасига икки муддатдан ортиқ президент бўлолмайди.

Таҳлилчилар бу Путин президентликдан кетишга қарор қилганини билдиришини айтмоқда. Акс ҳолда шунчаки президентликка сайланиш бўйича чекловларни олиб ташлаш таклиф қилиниши кифоя эди. Путин фақат президентликдан кетмоқчи, давлат бошқарувидан эмас. Буни таклиф қилинган бошқа ўзгаришлардан билиш мумкин.

Масалан, президент томонидан тайинланган губернаторларнинг президент бошчилигидаги йиғилиши бўлган Давлат кенгашини конституциявий органга айлантириш таклиф қилинди. Путин айнан шу органда раҳбарликни сақлаган ҳолда давлат бошқарувидаги иштирокини давом эттипавериши мумкин.

Аммо бу вариантлардан бири холос. Тўлиқ Қозоғистон сценарийси бўйича ҳаракатланиб, Хавфсизлик кенгашига раҳбар бўлиши ҳам мумкин. Шунингдек, президентнинг баъзи ваколатлари парламентга ўтказилаётгани парламентни кучайтириш учун эмас, кейинги президентни тийиб туриш учун кенгроқ имконият очишга қаратилган.

Жумладан, парламент энди шунчаки бош вазир номзодини маъқуллаши эмас, балки уни ва бутун ҳукумат таркибини тасдиқлаши таклиф қилинди. Президент эса тасдиқланган ҳукуматни маъқуллашга мажбур бўлади. Путин президентликдан кетганидан кейин «Единая Россия» раҳбарлигига қайтиши режалаштирилаётгани ва ҳукумат таркибини ҳукмрон партия тавсия қилиши инобатга олинса, бу борадаги ричаг ҳам сақланиб қолади.

Хуллас, бир тарафдан Россияда бошқа авторитар қўшниларига унчалик ўхшамашлиги халқ томонидан ҳукуматга етарлича босим борлиги туфайли конституцияни шунчаки бузиб бўлмаслиги кўринмоқда. Иккинчи тарафдан, Россияда ҳам раҳбар ўзи ҳокимиятда қолиши учун ўша қўшниларидан ўрнак олиб бемалол конституцияни ўзгартиришга уринмоқда. 

Davletov.uz канали муаллифи эса ҳолатга «Россия тараққиётининг Ўзбекистон ва Қозоғистон йўли» деб баҳо берган.

Путин томонидан тақдим этилган қатор таклифлар аллақачон, айримлари эса охирги 4 йил ичида Ўзбекистонда ҳам амалиётга татбиқ этилган.

Россиядаги кечаги воқеаларнинг иккинчи тўлқини — ҳукуматнинг тўлиқ таркибда истеъфога чиқиши бўлди. Федерал солиқ хизмати раҳбари Михаил Мишустиннинг РФ ҳукумати раиси этиб тайинлангани истиқболдаги Россияда Путиннинг роли қандай бўлиши ҳақида сигнал бўлди. 

Аксарият экспертлар Путин ваколат муддати тугагач, Қозоғистон биринчи Президенти Нурсултон Назарбоев танлаган йўлдан боришини якдиллик билан прогноз қилишаяпти. Яъни конституцияга ўзгартишлар киритиш асосида Давлат кенгаши (Қозоғистондаги Хавфсизлик кенгаши)га конституциявий мақом берилади ва аста-секин ушбу тузилма ҳукуматдан устун органга айланиши ҳам мумкин.

Украина: бош вазир истеъфо берди, аммо кетмади

17 январь куни Украина бош вазири Алексей Гончарук истеъфога чиқиш тўғрисида ариза ёзди ва уни парламентга киритиш ҳуқуқи билан президент Владимир Зеленскийга топширди.

«Мен бу лавозимга президент дастури ижросини бажариш учун келганман. У мен учун шаффофлик ва тартиб намунаси ҳисобланади. Аммо, президентга ишончимиз ва ҳурматимизга бўлган ҳар қандай шубҳаларни бартараф этиш учун мен истеъфо тўғрисида ариза ёздим ва уни парламентга киритиш ҳуқуқи билан президентга топширдим», деган Гончарук.

• Украина бош вазири можароли аудиоёзув ортидан истеъфо берди

18 январь куни Владимир Зеленский Гончарукнинг аризасини рад этди.

«Мен бугун сизнинг ишдан бўшаш ҳақидаги аризангизни олдим ва сўнгги вақтларда содир бўлаётган можаровий вазиятлар ёки қандай атаймиз, ёқимсиз ҳолатлар сабаб… Агар сиз бугунги кунда жамиятимизни хавотирга солаётган жуда муҳим масалаларни ҳал этсангиз сизга ва сизнинг ҳукуматингизга имконият беришга қарор қилдим.

Мен сиз бу ҳукуматни қандай танлаганингиз, сиз ва улар билан гаплашганимиз эсимда. Шу сабабли сиздан ҳукуматдаги заиф жойларни топишни ва у ёки бу раҳбарни унинг малакаси ҳақидаги маълумотларга таяниб алмаштиришни сўрайман», деган Зеленский Гончарук билан учрашувда.

15-16 январь кунларида интернетда Гончарук билан боғлиқ можароли аудиоёзувлар тарқалган, уларда Украина бош вазири экани айтилган овоз соҳиби Миллий банк раҳбари ва Молия вазири билан бирга мамлакат иқтисодий сиёсатини муҳокама қилишгани, улар президент Владимир Зеленскийни иқтисодий сиёсатда лаёқатсизлиги ҳақида гаплашишгани акс этганди. Масалан, Гончарукники айтилган овоз уни «жуда оддий фикрловчи, иқтисодий соҳада ҳеч нарсани тушунмайдиган ношуд» деб атаган.

Ёзувларнинг биринчиси YouTube’да 15 январь куни очилган «Как обмануть президента» каналида эълон қилинди. Маълум қилинишича, бу ёзув 2019 йилнинг 16 декабрида украиналик амалдорларнинг норасмий учрашуви вақтида ёзиб олинганди.

Украина қонунчилигига кўра, бош вазирнинг истеъфосига оид масалани Олий рада кўриб чиқади. Зеленский Гончарукни ишдан бўшатиши учун унинг аризасини парламент спикерига жўнатиши керак. Радада кўпчиликни ташкил этувчи «Халқ хизматкори» партияси агар Зеленский қўллаб-қувватласа, Гончарукнинг истеъфосини маъқуллашларини маълум қилганди.

Ливия можароси

16 январь куни Туркия ўз ҳарбийларини Фоиз Сарож бошчилигидаги Ливия миллий келишув ҳукуматига ёрдам учун жўнатишни бошлади.

«Биз Ливиянинг қонуний ҳукуматини қўллаб-қувватлаш учун бу давлатга қўшинларимизни жўнатмоқдамиз. Туркиянинг хавфсизлиги унинг ташқарисидан бошланишини англаган ҳолда биз барча сиёсий, тижорий, гуманитар, дипломатик ва ҳарбий имкониятларимизни жанубдаги барқарорликни таъминлашга сафарбар қилишда давом этамиз», — деган Эрдўған.

• 2019 йил ноябрда Эрдўған ва Ливия миллий келишув ҳукумати раҳбари Фоиз Сарож ҳарбий соҳадаги ҳамкорлик тўғрисида меморандум имзолаган, Туркия парламенти 2020 йилнинг 2 январь куни меморандумни маъқуллаганди.
• Декабрь ойида Эрдўған Ливия ҳудудида россиялик олигарх Евгений Пригожинга алоқадорлиги айтиладиган «Вагнер» хусусий ҳарбий кампанияси жангчилари нима қилаётгани тўғрисида савол қўйган, 11 январь куни Россия президенти Владимир Путин ва Туркия раҳбари Ражаб Эрдўғаннинг келишувидан сўнг «Вагнер» жангчилари фронт чизиғини тарк эта бошлашганди. 
• Эрдўған ҳарбийлар юборилиши ҳақида Ливиядаги вазиятни муҳокама қилиш учун Россия, Жазоир, Буюк Британия, Миср, БАА, Хитой, АҚШ, Туркия ва Франция вакиллари иштирокида Берлинда бўлиб ўтадиган учрашув арафасида эълон қилди. 
• Ливияда 2015 йилдан буён қўшҳокимлик ҳукм сурмоқда. Мамлакат шарқини генерал Халифа Ҳафтар армияси назорат қилади, бу ҳукумат Бенғозини ўзига пойтахт қилган, Фоиз Сарож бошчилигидаги Ливия миллий келишув ҳукумати эса — ғарбда, жумладан пойтахт Триполида ҳукмронлик қилади. 2019 йил баҳоридан буён Хафтар армияси Триполини эгаллаш учун ҳарбий ҳаракатлар олиб бормоқда. Сарож ҳукуматини Туркиядан ташқари Италия ҳамда Ғарбнинг бошқа мамлакатлари, хусусан, АҚШ қўллайди, Ҳафтар кучлари эса Россиядан ташқари Миср ва Саудия Арабистони томонидан, шунингдек, норасмий иттифоқчилари Франция ва БАА томонидан қўлланади.
• 13 январь куни Москвада Сарож ва Ҳафтар ўртасида музокаралар ўтказилди, унинг якунларига кўра тинчлик сулҳи тузилиши кутилганди. Аммо Ҳафтар битим имзоламасдан Россияни тарк этди. РФ Мудофаа вазирлиги 14 января куни Ҳафтар битимни ўз тарафдорлари билан муҳокама қилиш учун икки кун муҳлат сўраганини маълум қилди. 14 январь куни кечқурун Триполида қуролли тўқнашувлар тикланди. Сўралган муҳлат ўтиб кетган бўлсада келишув тузилмади.

Бугун, 19 январь куни Берлин шаҳрида Ливиядаги инқирозни барқарорлаштириш бўйича конференция бўлиб ўтади.

Абдулла Арипов номзоди Ўзбекистон бош вазири лавозимига кўрсатилди

Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳаракати — Ўзбекистон Либерал-демократик партияси 18 январь куни Олий Мажлис Қонунчилик палатасига сайловлар якунлари ва истиқболдаги режалар муҳокамасига бағишланган Сиёсий Кенгаш йиғилишини ўтказди.

2019 йилги парламент сайлови якунларига кўра, ЎзЛиДеП Олий Мажлис Қонунчилик палатасида энг кўп — 53 та депутатлик ўрнини қўлга киритган ва Конституциянинг 98-моддасига мувофиқ бош вазир номзодини илгари суриш ҳуқуқига эга бўлганди. Муҳокамалар натижасида мажлис иштирокчилари Ўзбекистон Президентига бош вазир лавозимига Абдулла Арипов номзодини тақдим этиш тўғрисида қарор қабул қилди.

Мажлисда чиқиш қилган Абдулла Арипов Ўзбекистонда янги авиакомпания яратилиши, 2021—2022 йилларда кутилаётган инфляция даражаси, Ўзбекистон келгусида газ экспортини тўхтатиши, кейинги икки йилда салкам 6 млрд долларлик импорт ўрнини босувчи маҳсулот ишлаб чиқарилиши, беш йилда мамлакатда 21 минг километрдан ортиқ йўл таъмирланишива бошқа масалалар ҳақида гапирди.

• Ўзбекистонда янги авиакомпания ташкил этилади
• Ўзбекистон табиий газ экспортини тўхтатишни режалаштирмоқда
• Абдулла Арипов 2021–22-йиллар учун кутилаётган инфляция ҳақида гапирди
• Абдулла Арипов ичимлик суви таъминоти даражаси неча фоизга етишини маълум қилди