Хитойда пайдо бўлган коронавирус бугун бутун дунёга хавф солаётгани сабаб мамлакатлар чегараларини ёпмоқда. Хўш, бу чекловлар авиакомпанияларга қандай таъсир қилди? BBC бу саволларга жавоб излади.
Фото: AFPФото: AFP
Дунё бўйлаб парвозлар бекор қилинишидан авиакомпаниялар зарар кўра бошлади. Бугун улар ҳукумат ва солиқ тўловчиларнинг ёрдамисиз омон қолмасликлари, бу кетишда банкрот бўлишларини айтишмоқда.
Аввало Осиё, кейин Европа ва Америка коронавирус эпидемиясини тўхтатиш учун ўз ҳаво эшикларини ёпди. Оқибатда аксарият авиакомпаниялар парвозлар сонини қисқартиришга мажбур бўлди. Самолётлар ҳавода эмас, ерда, чипталар сотилмаяпти. Аммо иш ҳақи ва қарзлар тўланиши керак. Авиакомпаниялар раҳбарлари фуқаро авиацияси бундай иқтисодий тангликка дош бера олмайди, дейишмоқда. Уларнинг фикрича, ёзга етмай банкротлик ҳолатлари кузатила бошлайди.
Дунё фуқаро авиациясининг ярмини назорат қилувчи учта йирик альянс Oneworld, SkyTeams ва Star Alliance турли ҳукуматлар ва аэропортларга ўзларини қўллашни сўраб мурожат билан чиқишди: «Вазият фавқулодда чораларни кўришни талаб қилади. Коронавируснинг дунё бўйлаб тарқалиши ортидан келиб чиққан ҳолат авиация учун ўта хавфли кўриниш олди», дейилади Oneworld, SkyTeams ва Star Alliance томонидан эълон қилинган қўшма баёнотда.
Парвозлар чекланиши яна икки-уч ой давом этса, бу авиакомпанияларга ақл бовар қилмас зарар етказиши мумкин. Ваҳима ичида аллақачон банкротликка тайёргарлик кўришни бошлаб юборганлар ҳам топилади.
«Май ойи охирига бориб дунёдаги кўплаб авиакомпаниялар инқирозга юз тутади. Агар биз фалокатдан қутулиб қолишни истасак, тезкорлик билан ҳокимият ва авиация соҳаси ҳамкорликда чоралар қўллашимиз керак», дея ёзмоқда Centre for Aviation портали.
АҚШ, Франция, Германия, Буюк Британия, Норвегия, Бразилия ва Россия ўз авиакомпанияларига ёрдам беришни ваъда қилган, аммо ёрдам қандай кўринишда бўлиши ва қачон берилиши номаълум. Авиакомпаниялар эса ёрдам масаласида ўз таклифларини билдириб бўлган. Улар ҳукуматлардан энг аввал солиқ имтиёзлари, йўловчилар учун ҳақ тўлаш, аэропортларда туриб қолган самолётлар учун ижара ҳақи олмаслик каби ёрдамларни сўрамоқда.
Бўш салонлар - кун воқелиги / GETTY IMAGES
Ҳозирча авиакомпанияларга ёрдам сифатида аксарият аэропортлар слот (аэропортларда самолётлар учун ажратиладиган пуллик жой) тақсимлаш қоидаларини бекор қилди. Бу қоидаларга кўра, авиакомпаниялар ўзларига тегишли слотларнинг 80 фоизини банд қилмаса, ундан айрилар эди.
Мавзуга оид
АҚШ фуқаро авиацияси федераль бошқармаси (FAA) ҳозирча мамлакатдаги еттита аэропортда слот қоидаларини 31 майгача бекор қилди. Европа Иттифоқи эса Осиёга парвоз қиладиган авиакомпаниялар учун уни июнгача бекор қилган. Яқин кунларда слот қоидаси бошқа йўналишлар бўйича парвоз қиладиган авиакомпаниялар учун ҳам бекор қилиниши кутиляпти.
Сўнгги пайтларда Европа Иттифоқи «яшил келажакка ўтиш» лойиҳаси бўйича турли ёқилғилар учун янги солиқ турини жорий қилишни режалаштирганди. Европадаги авиаташувчилар Евроиттифоқ раҳбариятидан ўша солиқни жорий этишни кечиктириб туришни сўраган, аммо иттифоқ бу сўровга жавоб қайтаргани йўқ.
«Европа авиакомпанияларини олдинда жуда қийин кунлар кутмоқда. Фуқаро авиацияси бугун ҳар қачонгидан кўпроқ ҳукуматнинг ёрдамига муҳтож», дейди Европадаги бешта йирик авиаташувчилардан бири бўлган EasyJet раҳбари Йохан Лундгрен.
Лундгреннинг ҳамкасблари ҳам «яшаш учун курашмоқда». Қуйида авиташувчи корхоналар раҳбарлари томонидан билдирилган фикрларни келтирамиз.
Finnair раҳбари Топи Маннер:
«Коронавирус авиация тарихидаги энг жиддий инқирозни келтириб чиқарди».
British Airways раҳбари Алекс Круз:
«Авиация дунё даражасидаги инқирозга дуч келди. Бугунги инқироз 2001 йил 11 сентябрь терактлари ва 2002 йилда дунё бўйлаб тарқалган вирус туфайли юзага келган вазиятдан ёмонроқ. Бардошимиз тугамоқда. Энди иш ўринларини қисқартиришга мажбурмиз».
Delta авиакомпанияси раҳбариЭд Бастиан:
«Талаб бунчалик камайиб кетиши тарихда бўлмаган».
IAG ( British Airways, Iberia, Vueling ва Aer Lingus авиакомпаниялари эгаси бўлган компания) раҳбари Уилли Уолш:
«Барча авиакомпанияларда, барча йўналишларга буюртмалар сони кескин камайган. Тахминимизча, бу ҳолат ёзнинг ўрталаригача сақланиб қолади».
IATA (халқаро ҳаво транспорти ассоциацияси) раҳбари Александр Жуньяк:
«Авиакомпанияларнинг банкрот бўлиш-бўлмаслиги инқироз қанча давом этишига боғлиқ. Агар ҳозирги ҳолат яна икки-уч ой давом этса, ҳақиқий муаммо ана ўшанда бошланади».
Буюк Британия фуқаро авиацияси бошқармаси бошлиғи Ричард Мориарти:
«Авиация ва сайёҳлик соҳаси ҳеч қачон бундай қийинчиликларга дуч келмаган. У қанча узоқ давом этса авиакомпанияларнинг омон қолиш имконияти шунча камаяди».
British Airways’нинг кўп самолётлари анчадан буён учгани йўқ / AFP
Кимлар жон сақлаб қолади?
Аввало катта миқдорда қарз олган авиакомпанияларда муаммолар пайдо бўлади. Улардан бир қисми ўз фаолиятини кенгайтириш ҳисобига жон сақлаб қолиши мумкин.
Virgin Atlantic авикомпанияси эгаси ва АҚШнинг Delta авиакомпанияси ҳиссадори бўлган Ричард Брэнсон Британия ҳукуматидан имтиёзлар ва 10 миллиард фунт кредит бериб авиакомпанияларни қўллашни сўради. Бироқ у билан рақобатда ишлайдиган British Airways эгаси бўлган IAG дарҳол давлат томонидан ажратиладиган субсидияларга қарши чиқди, чунки IAG ҳисобида 11 миллиард нақд доллар бор ва у аллақачон инқирознинг илк қурбонларидан бўлган маҳаллий қатновларни амалга оширувчи Flybe авиакомпанияси акцияларининг бир қисмини сотиб олди.
Таҳлилчи Майкл Даффнинг фикрича, авиақатновлар соҳасида энг фойдали ҳисобланган трансатлантик қатновларни амалга оширадиган йирик авиакомпаниялар уч ойдан олти ойгача бўлган муддатда коронавирус келтириб чиқарган иқтисодий босимга дош берса, омон қолади.
«Соҳадаги кичик компаниялар, шунингдек, минтақавий авиакомпаниялар ва Европадаги миллий авиташувчилар йўқ бўлиб кетиш хавфи остида қолмоқда», дейди Дафф қайси йўналишларда аҳвол оғирлиги ҳақида гапириб.
Ryanair ва EasyJet ҳам парвозларни тўлиқ тўхтатиши мумкин / GETTY IMAGES
«Ғарб давлатлари ўзаро бирлашиб авиакомпанияларни қўллаб-қувватлаши керак. Акс ҳолда авиация соҳаси инқирозга ботади», деб ёзмоқда Centre for Aviation таҳлилчилари.
Бу инқироздан фақат Хитой ва араб давлатларидаги авиакомпаниялар омон чиқиши мумкин. Шунингдек, АҚШ ўз авиакомпанияларига субсидиялар ажратади. Европанинг баъзи давлатлари ҳам ўз авиаташувчиларини қўллашини маълум қилган. Инқироз хусусий авиакомпаниялар учун қийин кечади. Бундай ҳолатдан йирик миллий авиакомпаниялар жон сақлаб қола олиши ҳақиқатга яқин. Бир сўз билан айтганда, давлат ёрдамисиз бундай ҳолатдан омон чиқиш қийин.
Жорий йил бошида халқаро ҳаво транспорти ассоциацияси дунё авикомпаниялари 2020 йилда 870 миллиард доллар даромад қилишларини, унинг 30 миллиард доллари соф фойда бўлиши ҳақида тахмин қилган эди. Энди эса ташкилот коронавирус сабаб авиакомпаниялар 2020 йилда фойда қилиш уёқда турсин, аксинча 113 миллиард доллар зиён қилишини тахмин қилмоқда.
Даромад ҳақида ҳеч ким ўйламаяпти, ягона мақсад яшаб қолиш
Бугун коронавирус ортидан юз бераётган инқироздан фақат авиакомпаниялар эмас, балки авиация ва авиқатновлар билан боғлиқ барча зарар кўряпти. Аэропортлар кам фойда билан бўлса ҳам ишлашга мажбур.
Европа аэропортлар ассоциацияси берган маълумотларга кўра, ўтган ҳафта йўловчилар оқими кескин камайган. Январь-март ойларида ўтган йилнинг шу давридаги кўрсаткичларга нисбатан 2 миллион йўловчи ва 2 миллиард евро даромад кам бўлган.
Ким қандай аҳволда?
Европадаги йирикарзон авиаташувчилар бўлган (лоукостер) Ryanair ва EasyJet самолётлари бугун деярли парвоз қилмаяпти. Ҳар икки авиакомпания талаб бўлмагани сабаб парвозларни бутунлай тўхтатмоқчи.
IAG, (British Airways, Iberia, Vueling ва Aer Lingus авиакомпаниялари эгаси) апрель-май ойларида ўз ресурсларининг 25 фоизидан фойдаланишни мўлжаллаган.
Германиянинг Lufthansa авиакомпанияси ҳаво флотининг 2\3 қисми фаол эмас.
