Гади Айзенкот ким ва у Исроилнинг янги бош вазири бўладими?
|20:191 55015 мин
Исроил президенти Исҳоқ Ҳерцог бош вазир Бинямин Нетаняҳунинг асосий рақиби Гади Айзенкотга янги ҳукуматни шакллантиришга топшириқ берди. Ўтган ой охирида бўлиб ўтган сайловлар мамлакатни сиёсий боши берк кўчага олиб кириб қўйганди: партияларнинг ҳеч бирида парламентда кўпчилик ўринларни қўлга киритиш орқали якка ўзи ҳокимиятга келиш имконияти бўлмади.
BBC/Getty ImagesBBC/Getty Images
Икки ҳафта олдин бўлиб ўтган сайловда Нетаняҳунинг ўнг коалицияси Айзенкот партиясини кичик фарқ билан ортда қолдирди: ҳукмрон коалиция 53, мухолифат блоки эса 48 мандат қўлга киритган. Томонлардан бири ҳукуматни мустақил шакллантириши учун эса 120 ўринли Кнессетда камида 61 мандатга эга бўлиш талаб этилади.
Ўтган ҳафтада Исроил президенти Исҳоқ Ҳерцог сиёсий партиялар билан ўтказилган маслаҳатлашувдан кейин янги ҳукуматни шакллантириш имконияти биринчи галда Айзенкотга тақдим этилишини маълум қилди.
Президент маъмурияти баёнотида айтилишича, у бу қарори ҳақида Айзенкотни ҳам, Нетаняҳуни ҳам хабардор қилган. Маълум бўлишича, маслаҳатлашувларда Кнессетнинг янги таркибидаги депутатлардан 67 нафари Айзенкотни, 46 нафари Нетаняҳуни бош вазир лавозимига тавсия қилган.
Исроил президенти коалицияни шакллантириш учун энг яхши имкониятга эга деб ҳисоблаган номзодини танлаш ваколатига эга ва бундай вазифа энг кўп мандат олган партия раҳбарига берилиши шарт эмас.
Энди Айзенкотда янги ҳукуматни шакллантиришга уриниб кўриш учун 28 кун муддат бор, бу муддат яна 14 кунга узайтирилиши ҳам мумкин.
Бу сафарги сайловларда Исроил армияси бош штабининг собиқ бошлиғи, 66 ёшли Гади Айзенкот сўнгги ўттиз йилликнинг катта қисмида Исроилни бошқарган одамга кутилмаган чақириқ ташлади.
Сиёсий майдонда Айзенкот нисбатан янги: унинг сиёсий фаолияти 2022 йилда, «Миллий бирлик» партиясидан Кнессет депутатлигига сайланганида расман бошланганди. Кейинчалик у «мафкуравий келишмовчиликлар» туфайли партияни тарк этади.
Ўтган йили марказчи «Яшар» партиясини тузган Айзенкот бу йил Нетаняҳунинг сайловдаги асосий рақибига айланди.
Нетаняҳу сўнгги йилларда коррупция ҳолатларида айбланди (у буни рад этади) ва Ҳамаснинг 2023 йил 7 октябрдаги ҳужуми билан боғлиқ хатти-ҳаракатлари учун танқидга учради. Бундан ташқари, суд тизимидаги ислоҳотлари оммавий норозилик намойишларини келтириб чиқарди.
Бироқ, беш фарзанд отаси бўлган Айзенкотни сайловда Нетаняҳуга қарши чиқишга шахсий фожиаси ҳам ундади: унинг кенжа ўғли, катта сержант Гал Айзенкот 2023 йил декабр ойида Ғазо сектори шимолида асирликда вафот этган икки исроилликнинг жасадлари қолдиқларини олиб чиқиш вақтида рўй берган портлаш оқибатида ҳалок бўлганди.
Мавзуга оид
Фото: Reuters
Айзенкотнинг кенжа ўғли Гал 2023 йилда Ғазо секторида ҳалок бўлган. Фотода ўғлининг дафн маросимида йиғлаётган Гади Айзенкот
Ғазодаги амалиётлар давомида ўғли Галдан ташқари яна икки жияни ҳалок бўлгани Айзенкотда Нетаняҳу ҳукумати Ҳамаснинг мисли кўрилмаган ҳужумининг олдини ола олмагани ҳақидаги фикрни мустаҳкамлайди ва унинг сиёсий амбицияларини кучайтиради.
Нетаняҳу ва унинг кабинетини жавобгарликка торттириш унинг вазифалари рўйхатидан ўрин олган. 7 октябр воқеаларидан кейин Айзенкот миллий бирлик рамзи сифатида бошқа мухолифат вакиллари билан бирга бош вазирнинг ҳарбий кабинети таркибига кирганди. 2024 июнида эса истеъфо беради ва Нетаняҳуни Ҳамас томонидан гаровга олинганларни қутқариш учун етарлича тезкор ҳаракат қилмаганликда айблайди.
«Унинг бошқаруви даврида аёллар ва болалар ўғирлаб кетилди, у эса онгли равишда уларни озод қилиш учун зарур чораларни кўрмади», – деганди у Times of Israel нашрига. Нетаняҳунинг ўзи бир неча бор бундай даъвони рад этган.
Фото: Getty images
Айзенкот (ўнгда) 2015 йилдан 2019 йилгача Нетаняҳу ҳукуматида Бош штаб бошлиғи лавозимида ишлаган.
Нетаняҳунинг таъкидлашича, ҳарбий кабинет аъзоси бўлганида Айзенкот Ғазодаги асосий ҳарбий операцияларга қарши чиққан. Унинг сўзларига кўра, Айзенкотнинг ёндашуви билан Ҳамасни заифлаштириб бўлмасди.
«Ғазони ишғол қилганимизда Гади Айзенкот ва бошқалар нима деганини эслайман... Улар биз шунчаки келишув тузиб, гаровдагиларни олишимиз ва Ғазони тарк этишимиз - бутун Ғазони тарк этишимиз кераклигини айтишганди», – деганди Нетаняҳу июн ойида бўлиб ўтган матбуот анжуманида, дея эслатади Times of Israel.
Нетаняҳунинг қўшимча қилишича, бундай стратегияга амал қилиш «бутун Ҳамас» ва уруш давомида Исроил томонидан ўлдирилган юқори мартабали қўмондонлар «ҳали ҳам ўша ерда, ҳали ҳам тирик ва ҳали ҳам ҳокимиятда» бўлишини англатарди.
Яқинда Исроилнинг Ynet News сайтига берган интервюсида Айзенкот Нетаняҳунинг сўзларини рад этди ва бош вазирни ҳарбий кабинетдаги муҳокамалар баённомаларини эълон қилишга чақирди. Сайловдан бир неча кун олдин эса агар сайланадиган бўлса, 18 ой ичида Ҳамас бошқарувига чек қўйишга ваъда берди.
Айзенкотнинг устувор йўналишлари
Айзенкотнинг сиёсий фаолиятини кузатиб борган энг машҳур исроиллик журналистлардан бири Надав Эялнинг айтишича, ўз яқинларини йўқотиши собиқ ҳарбийга «мақсад ва миссия туйғуси»ни берган.
Эялнинг қўшимча қилишича, бу миссия «Яшар» партияси Кнессетда коалиция тузиш учун етарлича ўринларни қўлга киритиши ва амалдаги бош вазир ағдарилиши билан чекланмайди.
Нетаняҳу каби Айзенкотнинг ҳам Ғазо келажаги бўйича ҳар қандай режа Ҳамасни ўз ичига олмаслиги кераклигига ишончи комил.
«Унинг ўғли Ҳамас томонидан бошланган урушда Ҳамас томонидан ўлдирилганини ҳисобга олиш керак», – деган Эял BBC учун интервюда.
Бундан ташқари, истеъфодаги генерал «икки халқ учун икки давлат ечими»ни (Фаластин давлатини тан олиш) қўллаб-қувватлаб чиқиш қилмаган. Исроил нашрлари хабар беришича, август ойи охирида ҳали ҳам бундай имкониятга ишонадиган одамни «соғ деб ҳисобламаслиги»ни айтган. Аммо у Исроилнинг Фаластин мухторияти билан муносабатларини «қайта кўриб чиқиш» ниятида эканини айтган.
«Фаластин мухториятига 2,8 миллион фаластинликни бошқариш имконияти берилиши керак. Мен уларни бошқаришни хоҳламайман», – деганди у октябр ойида Times of Israel газетасига берган интервюсида.
Айзенкот Исроил қонунчилиги ва миллий манфаатларига мос келиши шарти билан йирик аҳоли яшаш манзилларини кенгайтиришни қўллаб-қувватласа-да, у Ғарбий Соҳилнинг баъзи ҳудудларида яҳудий кўчманчиларини кўпайтириш бўйича баҳсли режаларга, хусусан, Қуддус шаҳри шарқидаги E1 деб аталадиган ҳудуддаги аҳоли яшаш манзилларини кенгайтиришни давом эттириш режасига қарши чиққан.
Унинг Е1 ҳудудида аҳоли яшаш манзиллариини кенгайтиришни истамаслиги халқаро ҳамжамиятнинг салбий муносабатига жавобан ён беришдек кўринади, бироқ яқинда у «яҳудий террорчиларини Яҳудия ва Самариядан (Исроилдагилар босиб олинган Ғарбий Соҳилни шундай атайди) ҳайдаб юбориш»га ваъда берди.
Унинг сайловолди ваъдаларидан бири – 7 октябр кунги ҳужум бўйича тергов бошлаш бўлиб, унда Исроил ҳукумати томонидан йўл қўйилган эҳтимолий хатоларга баҳо берилиши кўзда тутилган.
Исроилдаги йирик нашрлар БАА ва Миср ҳукуматлари Нетаняҳуни ўз вақтида Ғазо секторидан ҳужум қилиниши мумкинлиги ҳақида огоҳлантиргани ҳақида хабар тарқатганди.
Бош вазирнинг ўзи бу даъволарни рад этган ва бу маълумотни биринчи бўлиб эълон қилган газетани судга берган. Бундан ташқари, у суд органлари унга нисбатан холис бўлмаслигини иддао қилиб, Исроил Олий суди раҳбарлигида давлат тергови ўтказилишини изчил равишда рад этиб келди.
«Бу сайлов – масъулият ва масъулиятдан қочиш ўртасидаги танловдир», – дейди Айзенкот.
Фото: Reuters
Айзенкот – 2023 йил 7 октябрдаги ҳужумлар бўйича тергов ўтказиш тарафдори бўлган кўплаб исроиллик сиёсатчилардан биридир.
10 та банддан иборат режасида Айзенкот юқори малакали исроилликларнинг мамлакатдан чиқиб кетиши муаммосини ҳал қилиш ва янги муҳожирлар оқимини рағбатлантиришга қаратилган фавқулодда дастурни ишга туширишга ваъда берган.
Бундан ташқари, у ултраортодоксал яҳудийлар ҳамда Исроил арабларини ҳарбий хизматдан озод қилиш қоидаларини бекор қилмоқчи.
«Яна бир қадамимиз Исроилнинг барча фуқаролари учун умумий хизмат – ҳарбий, миллий ёки фуқаролик хизмати, шу жумладан араблар учун миллий хизмат тўғрисидаги қонунни қабул қилиш бўлади», – деган у Times of Israel газетасига.
Гади Айзенкот ва Бинямин Нетаняҳу ўртасидаги пойга жуда кескин кечди ва уларнинг ҳеч бири Кнессетда мутлақ кўпчиликни қўлга кирита олмади.
Айзенкот Тверияда туғилган ва Эйлатда ўсган – булар Исроилнинг асосий сиёсий марказлари ҳисобланган Қуддус ва Тел-Авивдан узоқда жойлашган шаҳарлар. У 1950-йилларда Марокашдан кўчиб келган қашшоқ муҳожирлар фарзанди.
Яқин Шарқ ва Шимолий Африка мамлакатларидаги яҳудийлар жамоалари «мизраҳийлар» деб аталади. Шу вақтгача бундай яҳудийлар бирор марта Исроил бош вазири бўлмаган.
New Yorker нашри муҳаррири, сайловолди кампанияси пайтида Айзенкот билан суҳбатлашган Дэвид Ремни қайд этишича, Айзенкот
Нетаняҳунинг Исроил жамиятидаги мизраҳийлар каби кам таъминланган қатламлар ҳимоячиси сифатидаги позициясига қарши чиқди, Нетаняҳунинг бу позицияси ўзи Шарқий Европадан келган яҳудий муҳожирлар авлоди экани ва Қуддуснинг нуфузли туманида ўсгани билан мос келмайди.
Исроил нашрларига кўра, азалдан Нетаняҳу бошчилигидаги «Ликуд» партиясини қўллаб келган мизраҳийлар Айзенкотни «ўзимизники» деб қабул қилган.
«Ота-онам Марокашдан кўчиб келишган ва мен улар ва ўз келиб чиқишим билан фахрланаман, лекин энг аввало, биз Исроилга мансублигимиз билан фахрлансак, хурсанд бўлардим», – деганди Айзенкот шу йил бошида «Канал 13» телеканалига.
Ҳарбий карьера
Фото: Reuters
Айзенкот 7 октябрдаги ҳужумлардан кейин Ғазога бостириб кирилишини қўллаб-қувватлаган ва Фаластин давлати ташкил этилишига қарши чиққан
Айзенкот 18 ёшида Исроил армиясига хизматга кирган, 40 йил хизмат қилиб, Бош штаб бошлиғи лавозимигача (2015–2019 йилларда) кўтарилган.
2000–йилларда у Ғарбий Соҳилдаги Исроил қўшинларига қўмондонлик қилган, фаластинликларнинг тўрт йил давом этган исёни (иккинчи интифада) шу даврга тўғри келади, ўшан 1000 га яқин исроиллик ва 3000 дан ортиқ фаластинлик ҳалок бўлганди.
Кейинроқ Айзенкотнинг номи «Даҳия доктринаси» билан ассоциация қилина бошлайди, бу атама «Исроил ўзига зарба берилаётган» ҳудудлардаги фуқаролик инфратузилмасига қарши ҳарбий куч ишлатишни назарда тутади.
2023 йил 7 октябрида Ҳамас аъзолари уюштирган ҳужум оқибатида 1 200 дан ортиқ киши ҳалок бўлиб, 251 киши гаровга олинганди.
Бунга жавобан Исроил Ғазо секторида ҳарбий амалиёт бошлади. Ҳамас назоратидаги Ғазо соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотига кўра, ушбу кампания давомида 74 200 киши ҳалок бўлган; БМТ бу маълумотни ишончли деб ҳисоблайди.
«Биз ҳимояланишга мажбурмиз. Буларнинг барчаси нимадан бошланганига қараш керак», – деганди Айзенкот Times of Israel газетасига.
«Айзенкот – Нетаняҳу эмас», аммо у «Ғарбий соҳилда ҳам, Ғазода ҳам худди шундай экспансия ва вайронгарчилик сиёсати»га йўл қўяди, деб ёзади Британиядаги Guardian газетаси журналисти ва телебошловчи Меҳди Ҳасан.
Economist нашрининг Исроилдаги мухбири ва Нетаняҳунинг биографияси муаллифи Аншел Пфеффер эса Айзенкот «пацифист эмаслиги»ни таъкидлаган.
«Лекин у жиддий одам таассуротини ҳам уйғотади. [...] Бундан ташқари, у элитадан эмас, шунинг учун уни туҳмат кампанияси нишонига айлантириш жуда қийин», – дейди Пфеффер BBC учун интервюда.
У Айзенкот Нетаняҳунинг бевосита рақиби сифатида пайдо бўлиши бироз кутилмаган ҳолат бўлганини қайд этади: «Олти ой олдин ҳам эҳтимолий рақиб [собиқ бош вазир] Нафтали Беннет эди. Аммо, афтидан, Айзенкот керакли вақтда сайловчилар эътиборини қозонди».
Айзенкотни кўпинча «анти-Нетаняҳу» дейишади: у диққат марказида бўлишни ёқтирмайдиган ва сиёсий нотиқ ҳисобланмайдиган одам. Эялнинг ҳисоблашича, Айзенкотга ҳатто сиёсатчи бўлиш ҳам ёқмайди.
Сиёсий савдо
Фото: Reuters
Нетаняҳу ўзи қатнашган ўнта сайловдан олтитасида ҳукумат тузишга муваффақ бўлганди.
Сўровлардаги яхши натижаларга қарамай, Айзенкотнинг партияси 120 нафар депутатдан иборат бўладиган Кнессетда мутлақ кўпчиликни қўлга кирита олмади – ҳукумат шакллантириш учун 61 ўрин керак бўлади, бу эса азалдан партияларни коалицион ҳукумат тузишга мажбур қилиб келади.
Бинямин Нетаняҳу эса сайловдан кейинги манёврларга уста: у «Ликуд» партияси етакчиси сифатида 10 марта умуммиллий сайловда қатнашиб, олти марта коалицион ҳукумат тузишга муваффақ бўлган, жумладан, 2009 йилда унинг партияси асосий рақибига қараганда камроқ ўрин олганида ҳам.
Сайловдан бир неча ҳафта олдин Нетаняҳунинг сайловолди штаби Айзенкот ҳукумат шакллантириш учун араб партиялари томонидан қўллаб-қувватланишга муҳтож бўлишига эътибор қаратди.
Исроилда яшовчи икки миллиондан ортиқ араблар (мамлакат аҳолисининг тахминан 20 фоизи) араб партиялари учун овоз беради. Бу сайловларда улар Кнессетда рекорд даражадаги 19 ўринни қўлга киритди.
«Сиз яҳудийлар давлатини хоҳлайсизми ёки Фаластин давлатини?» – дея савол берганди бош вазир Айзенкотга сайловолди видеоролигида.
Айзенкот ўз чиқишларида араб партияларининг ўз ҳукуматига кириши имкониятини истисно қилган, аммо озчилик ҳукумати тузиладиган тақдирда Нетаняҳуга қарши Кнессетда иттифоқ тузиш учун эшикни бутунлай ёпмаган.
«Нетаняҳу ўз тарафдорларини унга овоз бериш – ҳаёт-мамот масаласи эканига ишонтира олиш қобилияти туфайли ҳокимиятини сақлаб келмоқда», – дейди Тел-Авивдан бўлган сиёсий таҳлилчи Далия Шейндлин BBC’га.
Бироқ, бу сафар, унинг сўзларига кўра, Айзенкотнинг таржимайи ҳоли бош вазир учун вазиятни мураккаблаштириши мумкин: «Исроил давлати ташкил топганидан бери ҳарбий раҳбарлар Исроил жамоатчилигининг армияга бўлган юқори даражадаги ишончи туфайли жамоатчилик томонидан қўллаб-қувватланади».
Муносабатларни йўлга қўйиш
Айзенкотнинг ғалабаси Исроил ва халқаро ҳамжамият ўртасидаги муносабатларни яхшилашга ёрдам берадими? Британиянинг Chatham House тадқиқот марказининг халқаро муносабатлар бўйича эксперти, исроиллик профессор Йосси Мекелберг BBC’га берган изоҳида бундай имконият мавжудлигини айтди.
Аммо у «дарҳол ўзгаришлар бўлиши»ни кутмаслик кераклигини айтиб, Нетаняҳунинг кетиши Исроил томонидан кутилган қадамлар ташланишига кафолат бермаслигини қайд этган.
«Мен мухолифат партияларидан бирортаси, жумладан, Айзенкотнинг партияси ҳам Нетаняҳуга аниқ муқобил таклиф қилаётганига ишонмайман. Агар Айзенкот ғалаба қозонса, у Ғарбий Соҳилдаги яҳудий аҳоли яшаш манзиллари бўйича қатъий чоралар кўриши ва Ғазо секторидаги вазиятни яхшилаши керак бўлади», – дейди у.
