“Бу – қонунчиликни қайта кўриб чиқиш учун жиддий сигнал” – BМW ЙПХ ходимини уриб кетиши воқеаси ҳақида суҳбат

Тошкентда 15 ёшли ўсмир қимматбаҳо автомобилда йўл ҳаракат хавфсизлиги хизмати инспекторини уриб кетди. Ходим вафот этди. Жиноят қонунчилигига кўра ҳам 16 ёшга тўлмаган шахсни йўл транспорт ҳодисаси содир этгани учун жавобгарликка тортиб бўлмайди. Агар «автомобилни олиб қочиш» ва «қасддан баданга оғир шикаст етказиш» айбловлари қўйилмаганида 15 ёшли Дониёр Турғунов жазосиз қолармиди? Нега вояга етмаганларнинг қонунларни менсимаслиги ва бу беписандлигини тармоқларда кўз-кўз қилиш ҳоллари авж олди? Kun.uz шу каби саволларни экспертлар иштирокида муҳокама қилди.

Февралнинг сўнгги кунлари тармоқларда муҳокама қилинган 2 та ҳолат жамоатчиликнинг катта эътирозларига сабаб бўлди. Биринчиси BМW M4 русумли қимматбаҳо машинада ЙПХ ходимини уриб кетиб, ўлимига сабабчи бўлган вояга етмаган бола Дониёр Турғунов бўлса, иккинчиси таниш-билишчилик билан 15 суткадан қутулиб, “атиги 10 та минималка” тўлаган ва буни очиқчасига омма олдида мақтанган Асадбек Жумаев эди.

Фаоллар бу иккала ҳолатда ҳам тизимнинг катта айби борлигини айтиб келишаётганди. Хўш, тизимдаги илдиз муаммолар нималар? Қонунсизлик бора-бора жазодан қўрқмасликни юзага келтирдими? Kun.uz шу ва бошқа саволларга жавоб олиш учун инсон ҳуқуқлари фаоли Абдураҳмон Ташанов ва адвокат, ҳуқуқшунос Абдумалик Абдуллаев билан суҳбат уюштирди. Қуйида интервюнинг айрим муҳим қисмлари шарҳланади.

“Давлат ўзининг давлатчилигини қилиши керак” – инсон ҳуқуқлари фаоли

Абдураҳмон Ташанов юқоридаги воқеага муносабатини билдираркан, қонунлар ишламаган жамият ва давлатда ижтимоий статуси юқори кимсаларни жазолаш механизми ишламаслиги ҳақида гапирди.

“Иккала ҳолатда ҳам қоидабузарлар ижтимоий мавқеи билан боғлиқ, яъни булар ўзларини элита деб ҳисоблайдиган, шаҳар марказида яшайдиган ва кечалари мунтазам машина пойгаларини ноқонуний ташкил қилиш билан [банд] одамлар. Энди бу ерда фақат уларнинг ўзини айблаш эмас, жиноят ёки қоидабузарликлар рўй берган муҳитни ҳам таҳлил қилиш керак бўлади. Чунки Ички ишлар вазирлигининг ўзи кўп марта гапирди, ўша бола, 10-синф ўқувчиси жуда кўп қоидабузарликлар билан тушган экан. Демак, ҳар битта тушганида қанақадир бир жазоланишнинг ўрнига бир рағбат билан чиқиб кетганки, боланинг кўнглида шунақа ишонч пайдо бўлган.

Ёки бўлмаса, ўша ҳалиги фахрланиб, “менга 15 сутка бера олмади” деган одам – буларнинг ҳаммасининг тагида ўша таълим тизимидаги кемтиклик, ижтимоий, сиёсий ҳаётимизнинг ҳозирги мураккаблиги, умуман қонунсизлик деган жуда умумий, комплекс бир нарса ётади. Чунки агар қонун устувор бўлганда, масалан, бунақа қоидабузилиш ҳолатлари бўйича тегишли органлар чиқиб, унинг олдини олиш керак эди”, – дейди Ташанов.

Унинг қўшимча қилишича, бундай ҳолатлар шу тенденцияда давом этадиган бўлса, ўлимлар янаям кўпайиши мумкин.

“Шунинг учун давлат ўзининг давлатчилигини қилиши керак. Худди мана, “кўча”га муносабат қилинди-ю, кўча масалан, бир териб олинди. Чунки биз кўпинча айтиб келамиз, агар давлатнинг механизмлари яхши ишламаса, у бўшлиқни кимдир тўлдиради. Яъни [ўша вазиятда] кўча тўлдирмоқчи бўлди. Қисман блогерлар ҳам тўлдирмоқчи бўлди. Ўша ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари функцияларини ўзига олди. Қонун устувор бўлмаган жамиятда бунақа ҳолатлар келаверади. Шунинг учун бу ерда муаммолар жуда комплекс”, – дейди у.

“Тегишли ҳуқуқий ташаббус орқали қонунчилик яна кўриб чиқилиши, бир таҳлил қилиниши керак” – ҳуқуқшунос

Абдумалик Абдуллаев ҳуқуқий нигилизм, яъни қонунни менсимаслик масаласига тўхталди. Унинг таъкидлашича, бу – қонунчилик қайта кўриб чиқилишига ишора.

“Яъни санкцияланиш масаласи… Ҳуқуқбузарликнинг содир этилиши, яна жавобгарлик, санкциялаш механизмини қайта кўриб чиқилишига жиддий сигнал. Энди, албатта, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқига эга бўлган субъектлар бор. Улар бу ҳолатларни эътибордан четда қолдирмайди деб ўйлаймиз. Тегишли ҳуқуқий ташаббус орқали қонунчилик яна кўриб чиқилиши, бир таҳлил қилиниши керак”, – деди Абдуллаев.

Абдуллаевга кўра, айни вазиятда автомобил бошқарган қоидабузардан ташқари, қурбон бўлган ЙПХ ходими томонидан ҳам камчилик ўтган. Ҳуқуқшунос ИИО ходимлари хавфга бевосита қарши чиқмаслиги кераклигини тушунтиришга уринди.

“Хавф келяптими, хавфни бартараф қилиш, енгиллаштириш, юмшатиш йўлларини [кўриш керак]. Бу профессионализм дейилади. Яъни бу ерда хавфга қарши чиқиб, қаҳрамонлик қилишдан кўра, кўпроқ профессионализм, стандарт бор. Риск қилинмайди. Бу ерда тўғридан тўғри транспорт воситаси кетяпти ва хавфга қарши чиқяпти, туриб уриб юбориш натижасида вафот этяпти.

Бу ерда биринчи ўринда ходим, ривожланган давлатларда ҳам шунақа қоида бор, интизом қоидаларида ҳам ёзилган у нарса, хавфга қарши риск қилмаслиги керак эди. Бу стандарт. Бу вазиятда ўзини бошқарувидаги эмас, давлат томонидан хизмат автомашинасига ўтиради, навбатчиликка хабардор қилади, экипаж ажратилиши ва уни қуршаб олиш дейдими ва бошқа чоралар дейдими, керак бўлса қўшимча кучларни жалб қилиш масаласи, хавфни бартараф қилишнинг максимал чораларини кўриш стандартлари бор. Шунинг учун биз ёздик, яъни қаҳрамонлик психологияси деган нарса бор-да. Тўғри, ходим, мисол учун, хизмат вазифасини бажараётганда, албатта, виждонан бажарди, жасорат кўрсатди деймиз. Лекин иккинчи томони, тўғридан тўғри хавф келяптими, хавфга қарши чиқмайди.

Оддий мисол, жиноят ҳуқуқи назариясида зарурий мудофаа деган нарса бор. Хавфга қарши мудофааланиш ҳуқуқингиз бор. Пичоқ билан ҳамла қилаётган, ҳужум қилаётган инсонга сиз ҳам мисол учун, ўша хавфга мутаносиб қилишингиз керак. Лекин энг биринчи ўринда пичоқ билан ҳамла қилаётгандан ҳимояланиш — қочиш, тавсия этилади. Бу вазиятда ҳам, энди транспорт воситасини бошқарган инсоннинг ҳам биз ҳаракатини оқламаймиз”, – дейди адвокат.

Унинг қўшимча қилишича, бунда ходимларнинг хавфсизлиги учун стандартлар ҳам қайта кўриб чиқилиши керак бўлади. Суҳбат давомида қоидабузарлар билан анъана кўринишига ўтган “узр сўраш” амалиётининг қанчалик самарадорлиги, Дониёр Туғрунов қамоққа олинишидан аввал унга қўлланган жазо тури, ИИВнинг жарима қўллаш амалиётига буюртмачи бўлиб қолгани ҳақида гаплашилди. Тўлиқ видеони юқоридаги ҳавола орқали томоша қилишингиз мумкин.