Бекор бўлган пешлавҳа “солиғи”, anti-SLAPP зарурати ва ССВда истеъфолар — ҳафта дайжести

Газ қазиб олишда кескин пасайиш: ойлик кўрсаткичлар 30 фоизгача қулади. Блогерни судга тортган вазир: бундай ҳолатлар одамларни танқид қилишдан чўчитиб қўяди. Пешлавҳа можароси президентгача етиб борди: муаммони яратганлар уни ўзлари ҳал қилишдан бош тортдими? Ортда қолаётган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид айрим мавзулари – Kun.uz дайжестида.

Газ қазиб олишдаги салбий динамика тезлашиб кетди

Ўзбекистонда газ қазиб олиш ҳажми муттассил камайишда давом этяпти. Эътиборлиси, охирги ойларда бу тенденция кескин тезлашиб кетган. Статистика қўмитаси маълумотига кўра, жорий йил 1-чорагида 9,6 млрд куб метр табиий газ қазиб олинган ва бу – бир йил олдингидан 1,7 млрд куб метрга ёки 15 фоизга кам. Биргина март ойидаги қазиб олиш кўрсаткичи ўтган йилнинг мартига қараганда нақ 30 фоизга камайиб кетган.

15-30 фоизлик пасайишлар – ҳазилакам рақамлар эмас. Бунчалик кескин қулашнинг сабаби ва яқин истиқбол учун кутилмалар ҳақида расмийлардан изоҳлар бўлмади. Аввалроқ “Ўзбекнефтгаз” 1-чоракда 4,8 млрд куб метр газ қазиб олиб, режани 100 фоизга бажарганини маълум қилган, лекин қазиб чиқаришда пасайиш бор-йўқлигига аниқлик киритилмаган эди.

“Ўзбекнефтгаз” ўз олдига қўйган режа – ўсиш суръатини таъминлаш, яъни газ қазиб олиш ҳажмларини 2025 йилга нисбатан пасайтирмаслик вазифаси белгиланган. Хорижий компаниялар ва қўшма корхоналар ишида, уларнинг ихтиёридаги қанақадир конларда камайиш суръатлари кузатилиши мумкин. Биз ўзимиз учун жавоб берамиз”, – деганди компания бош геологи Нодир Муҳиддинов.

Статистика қўмитаси ва “Ўзбекнефтгаз” берган рақамлардан келиб чиқилса, жорий йил 1-чоракда қазиб олинган газнинг роппа-роса 50 фоизи “Ўзбекнефтгаз” ҳиссасига тўғри келади. Миллий ҳолдингдан ташқари, мамлакатимизда яна саноқли газ қазувчилар бор, улардан энг асосийси – Россиянинг “Лукойл” компанияси. Ва айни шу компания ўтган йили АҚШ санкциясига учраб, Россиядан ташқаридаги активларини сотиш мажбурияти билан юзлашиб турибди. “Лукойл” хорижий активлари, хусусан Ўзбекистондаги шуъбасини ҳам 30 майгача сотиб улгуриши керак.

Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистонда газ қазиш билан шуғулланаётган хусусий ва хорижий корхоналар фаолияти март ойида давлат раҳбари ҳузурида муҳокама қилинган эди. Апрел ойидаги матбуот анжуманида Нодир Муҳиддинов бу масалага изоҳ бериб, “Ўзбекнефтгаз”дан бошқа газ қазувчилар ўз мажбуриятларини қанчалик бажараётгани юзасидан махсус ишчи гуруҳлар томонидан ўрганишлар олиб борилаётганини айтганди.

“Бизга ҳам anti-SLAPP қонуни керак” – ҳуқуқ ҳимоячиси

Газ қазиб чиқариш ҳажмлари қулаган, йилнинг энг мўтадил палласи бўлишига қарамай, қатор маҳаллаларда тез-тез свет ўчиб турган бир пайтда, Энергетика вазирлиги блогер билан судлашиб юрибди.

Вазир Жўрабек Мирзамаҳмудовнинг жамоатчилик фаоли Отабек Бакиров устидан киритган аризаси асосида, пайшанба куни суд мажлиси бўлиб ўтди ва унда “ёлғон ахборот тарқатиш” моддаси бўйича юритилган маъмурий ҳуқуқбузарликка оид иш – кўриб чиқиш муддати ўтиб кетгани сабабли тугатилди. Яъни судда ҳеч нарса муҳокама қилинмади, Бакиров ҳуқуқбузарлик содир этганми ёки йўқми деган савол кўтарилмади. Шунчаки, судя вазирнинг аризасида кўрсатилган танқидий постларнинг санасига қараб, муддатлар ўтгани учун ишни ёпишга қарор қилди.

Отабек Бакировнинг фикрича, кодексларга пандемия пайтида қўшилган “ёлғон ахборот тарқатиш” моддаси энди амалиётда сўз эркинлигини торайтириш учун ишлатиляпти. У депутатларни ва айниқса халқаро рейтинглар учун масъул Сенат раисини бу масалага эътибор қаратишга чақирди. Бакиров ўзини қўллаб турган жамоатчиликка ҳам миннатдорчилик билдирди.

“Ким шу жараёнда кўзи тушиб, қўллаб-қувватлаб, фикр билдирган бўлса, ҳаммасига раҳмат айтаман. Ўзи менинг орзум қанақа: шунақа бўлсинки, биз шу энергетика тўғрисида гапирмайлик. Шундай барқарор энергетикага эришайликки, у ҳақда ортиқ гапирмайлик. Муаммоларимиз бўлмасин, дефицит бўлмасин, очиқ бозор бўлсин”, – деди у.

Адвокат Комила Абдуллаеванинг сўзларига кўра, вазир даражасидаги шахслар блогерларни судга берса, одамлар амалдорларни танқид қилишдан қўрқиб қолади. Шу сабабли, давлат берган улкан ресурсларга эга мансабдорлар жамоатчилик фаолларини судга бериш орқали босим ўтказишга уриниши – ривожланган давлатларда махсус қонунлар билан чеклаб қўйилган.

“Ривожланган давлатларда SLAPP (Strategic lawsuit against public participation – жамоатчилик иштирокига қарши стратегик суд даъволари) тушунчаси бор. Мансабдор шахслар ёки давлат органлари жамиятдаги муҳим масалаларни муҳокама қилган фаолларга нисбатан судни инструмент қилиб ишлатишига йўл қўйилмайди. Чунки ресурслар тенг эмас. Бу жараёнда бир томонда энергетика вазири, унинг бюджети, вакиллари. Иккинчи томонда эса оддий блогер: адвокат учун ўз чўнтагидан харажат қилиши, асабларини, вақтини сарфлаши керак. Яъни кучлар нисбати тенг эмас”, – дейди адвокат.

Пешлавҳа муаммосига ечим берилди, лекин ҳокимлик нега жим?

Тошкентдаги пешлавҳа машмашаси ниҳоят ечим топаётганга ўхшайди. Сешанба куни президент Шавкат Мирзиёев ҳузуридаги йиғилишда тадбиркорларни қийнаб келаётган кўплаб муаммолар қаторида, пешлавҳалар масаласи ҳам кўриб чиқилди. Натижада пешлавҳани реклама деб баҳолашга чек қўйиш, пешлавҳа учун паспорт олиш ва ҳар ой тўлов қилиш тартиби бекор қилиниши кутиляпти. Бундан ташқари, рекламалар ва бошқа ахборот белгиларини жойлаштиришга доир дизайн-код талаблари тадбиркорлар таклифларини инобатга олган ҳолда, босқичма-босқич жорий этилади.

Хабарингиз бўлса, ўтган йилдан эътиборан Тошкентда кўз кўриб, қулоқ эшитмаган амалиёт бошланган. Бинолар фасадидан бизнесларнинг номи ва брендидан тортиб, оддийгина “озиқ-овқатлар”, “дорихона”, “сартарошхона” каби ёзувлар ҳам олиб ташланаётган эди. Бу бузармонлик кўп ҳолатларда олдиндан огоҳлантиришсиз, светни узиб қўйиш таҳдиди билан олиб борилди. Айрим ҳолатларда тадбиркорлар фалон пулга ясатган қимматбаҳо пешлавҳалар улар йўқлигида, ёввойиларча юлиб ташланди. Бизнес эгалари пешлавҳаси учун паспорт расмийлаштириб, шаҳар ҳокимлигига ҳар ой миллионлаб пул тўлаб туришга мажбурланди.

Қизиғи шундаки, тадбиркорлар қанча дод демасин, бир қарашда маҳаллий даражадаги бу муаммо шахсан давлат раҳбарига олиб чиқилмагунча ойлар давомида ҳал бўлмай тураверди. Ваҳоланки, пешлавҳани рекламага тенглаштириш – Вазирлар Маҳкамасининг қарори эди. Пешлавҳа учун “ўлпон” белгилаш ва дизайн-кодни жорий қилиш эса – пойтахт депутатларининг қарори. Яъни пешлавҳа масаласида ҳам, дизайн-код борасида ҳам аввалбошдан давлат раҳбарининг иштироки йўқ эди, чунки бунга ўхшаш масалалар – ҳукумат ва маҳаллий депутатлар даражасида ҳал қилиниши керак. Лекин улар ўзлари муаммо яратиб қўйиб, кейин бу муаммони мустақил ҳал қила олмаётган бўлса, тадбиркорларнинг доди президентгача етиб борганидан кейингина ҳал бўлаётган бўлса, унда бу – бошқарув институтларининг қанчалик самарали ишлаётгани ҳақидаги саволларни ўртага чиқаради.

Бу ўринда, шаҳар раҳбарларининг жамоатчилик ва бизнес қаршисида ўзини қандай тутгани – алоҳида эътиборга молик. Минглаб тадбиркорни қийнаётган муаммога шаҳар ҳокими бирор марта муносабат билдиргани йўқ. Унинг матбуот хизмати эса, президент ҳузуридаги йиғилишдан бир кун олдин ҳам пешлавҳа учун пул тўлаб, паспорт олиш талаби билан баёнот эълон қилган эди, лекин бу талаблар бекор бўлиши маълум бўлгач, ҳокимлик гўё аразлагандек, янгиликдан шаҳар аҳолисини хабардор қилиб қўйишни хоҳламади. “Ҳурматли шаҳримиз тадбиркорлари, пешлавҳалар масаласи президентимиз ҳузурида кўриб чиқилди, ўзгаришлар бўлиши кутиляпти”, деган икки энлик изоҳни ҳокимлик каналида учратмайсиз.

M2M ўтказмалар бепул бўлади

Сешанба кунги йиғилишда аҳоли ва тадбиркорлар манфаати учун яна қатор таклифлар илгари сурилди. Аввало, 1 апрелдан бошлаб қатор товарлар савдосида нақдсиз тўловларга ўтилгани муносабати билан, картадан фойдаланишдаги харажатларни камайтириш масаласи кўтарилди. Унга кўра, эндиликда жисмоний шахснинг ўзига тегишли карталари ўртасидаги пул ўтказмалари учун комиссия олинмайди. Яъни ўзингизга тегишли карталар бошқа-бошқа банкларда очилган бўлса ҳам, улар ўртасида фоизсиз пул ўтказишингиз мумкин бўлади.

Бундан ташқари, кафе-ресторанлар ҳамда бензин ва газ қуйиш шохобчаларидан олинган чеклар бўйича кешбек тезлаштирилган тартибда қайтариб берилиши кутиляпти. Амалдаги тартибга кўра, чекдаги QR-кодни “Солиқ” иловасига киритган тақдирда, чек суммасининг 1 фоизи кейинги ойнинг 25-санасида, шунда ҳам тадбиркорнинг солиқ ҳисоботларида муаммо бўлмасагина қайтариб берилади. Тезлаштирилган тартиб айнан қанақа ишлаши ҳозирча маълум эмас. Бу ва битта шахсга тегишли карталар ўртасидаги фоизсиз ўтказмалар қачондан амалиётга жорий этилиши ҳам номаълум бўлиб турибди.

Тадбиркорларнинг муаммоларига келсак, ҚҚС гувоҳномасини тўхтатиб қўйиш ҳақидаги қарор учун компютер эмас, солиқ идораларининг раҳбарлари шахсан жавобгар бўлиши белгиланяпти. Кафе-ресторанлар айланмасининг қанча қисми нақдсиз шаклда бўлишидан қатъи назар, ҚҚСнинг 40 фоизини қайтариб олиши мумкин бўлади. Солиқ қарзи бўйича пеня асосий қарз суммасидан ошиб кетмаслиги ҳам кўзда тутилмоқда. Шунингдек, маркировкали сув ва ичимликларни агрегациялаш кечиктирилади; маркировка қоидаларини бузганлик учун жарима миқдори камайтирилади.

Бу ҳафта яна нималар рўй берди?

Соғлиқни сақлаш вазири Асилбек Худоёров уч нафар ўринбосарига қўшиб ишдан олинди. Вазирликни бундан буён Элдор Одилов бошқаради. Тизимдаги бундай оммавий истеъфо сабабига расмий изоҳ берилмади. Ҳафта давомида, шунингдек, соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилиш бўйича иккита фармон ва битта қарор имзоланди. Бу ҳужжатларга кўра, хусусий клиникалар давлат бюджети ҳисобидан тиббий хизматлар кўрсатиш ва трансплантация амалиётларини ўтказиш ҳуқуқини олди; шу билан бирга, тиббий фаолиятни лицензиялаш бўйича янги механизмлар ишга туширилмоқда. Давлат шифохоналари ҳам лицензия олмаган тақдирда, айрим чекловларга дучор бўлади.

Самарқандда хатна қилинган болалар фожиаси ҳам тиббиётдаги вазиятга бир баҳо бўлди. Kun.uz суриштирувига кўра, Иштихон тумани тиббиёт бирлашмасида ўн кун ичида икки нафар бола суннат қилинганидан кейин вафот этган. Болаларнинг иккиси ҳам соғлом ҳолда шифохонага олиб келиниб, хатна қилинган, лекин тегишли тартиблар қўпол равишда бузилган: болалардан на таҳлил олинган, на бирор жойда бу амалиётлар қайд этилган. Эътиборлиси, жарроҳлардан бири боланинг ўлимидан кейин юқорироқ мансабга кўтарилиб кетган: у Сирдарё вилояти Сайхунобод туманининг бош шифокорига айланган. Болалар ўлими юзасидан иккита жиноят иши очилиб, тергов ҳаракатлари олиб бориляпти.

Ўзбекистон бўйлаб кенг тарқалган амалиёт – ўнлаб боғча болаларини битта машинага солиб ташиш фожиаларга етаклаяпти. 5 май куни эрталаб Навоий вилояти Нурота туманида ичида 14 нафар бола бўлган Matiz ағдарилиб кетди. Ҳодиса оқибатида болалар турли даражада тан жароҳатлари олди, улардан бири кома ҳолатига тушган. Автомобил рулидаги боғча раҳбари эса вафот этган. У боғчанинг 13 нафар тарбияланувчисидан ташқари, ўзининг 3 ойлик чақалоғини ҳам олиб кетаётган бўлган. ЙҲҲХ марҳуманинг ҳайдовчилик гувоҳномаси бўлмагани, тажрибасизлиги ва чалғиб қолиши оқибатида йўлдан чиқиб кетганини маълум қилди. Фикримизча, масъуллар бундай ҳолатларнинг кейингисида болалар ҳам вафот этишини кутмасдан, тизимли ва самарали ечимлар беришса, яхши бўларди.

Исроилни қоралаган Юлдуз Усмонованинг Ню Йоркдаги концерти бекор қилинди. Бир қатор маҳаллий сиёсатчилар ва сионистик ҳамжамият қаршилигидан кейин, хонанданинг 9 май куни Бруклинда ўтиши белгиланган концерти бекор қилинган. Акция иштирокчилари Юлдуз Усмонованинг 2021 йилда Фаластинни қўллаб, яҳудийларга қарата айтган гапларини антисемитизм деб баҳоламоқда. Санъаткор бу гаплари учун узр сўрамаслигини айтиб чиқди. “Сиз сионистлар мени узр сўрайди деб ўйласангиз, қаттиқ янглишасиз. Мен ўз қадриятларимда собитман: мен зўравонликка қаршиман”, – деди Усмонова. Маълумот учун, Ўзбекистон халқи артисти 11 май куни Вашингтонда концерт бериши ҳам режа қилинган, бироқ ню-йорклик айрим сиёсатчилар унинг АҚШга визасини бекор қилишни сўраб давлат котибига хат йўллаган.

Совет даврида қатағон қилинган ватандошлардан яна бир гуруҳи оқланди. Ўзбекистон Олий судининг 6 май кунги қарори билан, 1920–1934 йилларда совет ҳокимиятига қарши ҳаракатларда айбланган 161 кишининг номи оқланди. Улар “Учлик” кенгаши қарорлари билан босмачилик ҳаракатларига моддий ёрдам бериш, қуролли гуруҳ тузиш, совет ҳокимиятига қарши қўзғолон ва аксилинқилобий фаолиятда айбланиб, 33 нафари отувга ҳукм қилинган, қолганларига 2, 3, 5 ва 10 йилга концлагерга жўнатиш жазоси тайинланган. Улар орасида аёл киши ва вояга етмаганлар ҳам бор. Мазкур оқлов ҳукмини ҳам қўшиб ҳисоблаганда, сўнгги йилларда тарихий адолатни тиклаш устида ишлаётган ишчи гуруҳ фаолияти натижасида оқланган қатағон қурбонлари сони 1236 нафарга етди.

Муаллиф – Комрон Чегабоев
Бошловчи – Бобур Акмалов
Тасвир устаси – Шоҳруз Абдурайимов
Сурдотаржимон – Эъзоза Аҳмедова