Reytinglar muayyan holatni turli yo‘llar bilan aniqlovchi, har qanday mamlakatda bir yoki bir nechta yo‘nalishdagi vaziyatni to‘g‘ri ifodalab beradigan ko‘rsatkichlardir. Ular turli xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin, hatto baxt indeksigacha.
Reytinglar o‘nlab ko‘rsatkichlar va ko‘pincha o‘ta murakkab formulalarga asoslanadi. Bugun reytinglar shu qadar ko‘p va yana ularning soni o‘sib boryaptiki, biriga ishonish mumkin, boshqasiga esa yo‘q. Ushbu holatda ko‘p narsa talab va taklif qonuniga asoslanadi. Kredit reytinglari esa eng oldin paydo bo‘lganlaridan biri hisoblanadi.
Kredit reytinglari
Banklar o‘z mijozlarini shaxs va kompaniya jihatdan farqlay boshlashi, ishonch va tavakkalchilik tamoyillari yuzaga kelishi bilan kredit reytinglarining ham tarixi boshlangan.
Ushbu reyting turida kreditning qaytarilmaslik xavfini baholash asosiy xususiyat hisoblanadi. Qarz oluvchi sifatida sizning reytingingiz qanchalik yuqori bo‘lsa, unda sizga foydali shartlar asosida ko‘proq pul taklif qilishlari ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Moliyaviy bozorda globallashuv va unda turli vositalarning rivojlanishi bozor ishtirokchilarini turli kategoriyalarga ajratish zarurligini ko‘rsatdi. Va natijada moliyaviy korporatsiya va banklar, yirik transmilliy kompaniyalar, mustaqil davlatlar va ularning mahalliy hokimiyat organlari vujudga keldi.
Agar davlat qarz oluvchi bo‘lsa, unda kompaniya yoki bankka qaraganda ko‘proq omillarni hisobga olish zarurati paydo bo‘ladi.
Masalan, bitta davlatning mustaqil reytingi korporativ sektorning mavjud holati va uning istiqbolini hisobga olgan holda, shuningdek, milliy kompaniyalarning sharoiti, makroiqtisodiy parametrlarni o‘lchash bilan baholanadi. Inflatsiya, ichki va tashqi qarzning hajmi va strukturasi, valuta kursi va boshqa makro indikatorlar, siyosiy tizimning barqarorligi ham muhim.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti tomonidan 1999 yilda O‘zbekiston kredit reytingi yaratildi.
Kredit reytingi eksport kreditiga sug‘urta majburiyatini yuklaydi, xorijiy banklarning import qiluvchi korxonalarga qarz berishiga imkon beradi, o‘z navbatida bu ana shu tomonlar uchun kredit resurslarining qiymatini kamaytiradi.
2018 yilda O‘zbekiston xavf-xatar ko‘rsatkichi bo‘yicha 6 guruhda bo‘lgan, va ayni damda 2019 yilning fevralidan kredit reytingi ko‘rsatkichida 5 guruhga kirgan.
Aytish mumkinki, mamlakat kredit reytingini ko‘tarishda valuta siyosatining muvaffaqiyatli liberallashtirilishi, milliy valutaning konvertatsiya qilinishi, ochiq iqtisod muhitining yaxshilanishi va statistik hisob-kitoblarning shaffoflashuvi kabi bir qator omillar muhim rol o‘ynadi.
