Kirill alifbosidagi yumshatish (ь) belgisi qatnashgan bir qator so‘zlarning o‘zbek-lotin alifbosida qanday yozilishi – munozarali mavzulardan biri. Filologiya fanlari nomzodi Ravshan Jomonovning navbatdagi videodarsi shu haqda.
Aslida, o‘zbek tilida yumshoqlik va qattiqlik hodisasi mavjud emas. Bu rus va boshqa tillarga xos hisoblanadi. Lekin 1940-yildan buyon anchagina so‘zlar rus tilida qanday berilsa, shu taqlidda yozib keldik. Vaholanki, bu belgi o‘zbeklar nutqida biror-bir maʼno ajratish xususiyatiga ega emas. Ilmiy tilda aytganda fonologik vazifa bajarmaydi.
Lekin biz ularni yozishga majburmiz. Chunki kirill yozuvi bo‘yicha imlo qoidalari oxirgi marta 1956-yilda tasdiqlangan va o‘sha qoidalar asosida yozib kelamiz.
Yozuvlar transliteratsiya jarayonida vujudga keladigan holatlarning baʼzilari bilan quyida tanishib chiqamiz.
1) Сентябрь – sentabr, альбом-albom.
Yuqoridagi qatorda yumshatish (ь) belgisi ahamiyatsiz bo‘lgani uchun tushirib qoldiriladi. Ikki misolda ikki xil o‘rinda kelgan. So‘z oxirida, shuningdek, baʼzi so‘zlar o‘rtasida kelganda tushirib qoldirish mumkin. Agar foiz hisobida olsak, 70 foizida yumshatish (ь) belgisi yozilmaydi. Bu narsa lug‘atlarda aks etgan va kompyuter dasturlarida ham bor.
2) Бульон – bulyon, сеньор – senyor, павильон – pavilyon, медальон – medalyon.
Yuqoridagi kabi misollarda o‘ziga xos o‘rinlar bor. Бульон, сеньор, павильон, медальон kabi so‘zlarni albatta, yumshatish belgisi bilan yozamiz. Lekin talaffuzga eʼtibor berilsa, ko‘p yillardan beri bu o‘rinda bir “y” tovushini qo‘shib bulyon tarzida aytib kelamiz, lekin birinchi marta o‘qigan odam “y”ni aytmaydi. Natijada tilimizga o‘rnashgan talaffuz lotin yozuviga transliteratsiya qilinadi: bulyon. Bu tarzda o‘giriladigan so‘zlar anchagina.
Ko‘pchilikda o‘zbek lotin alifbosida o‘zlashtirilgan yevropacha so‘zlarni ifodalash qiyin yoki mumkin emas, degan iddaolar bor. Yozuv amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek lotin alifbosi kirillga nisbatan grafik jihatdan katta imkoniyatlarga ega. Masalan,
