«Vaksinatsiyaning özigina yetarli emas». Odatiy hayot tarziga qanday qaytiladi?
|17:55 / 11.08.202120 3159 min
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Dunyoda koronavirusdan emlanganlar soni ortib borar ekan, pandemiya ustidan qozonilajak ğalaba, çegaralarning oçilişi, transport aloqalarining tiklanişi va umuman olganda biz pandemiyagaça bilgan odatiy hayot tarziga qaytiş haqida köp gapirila boşlandi. Biroq JSST vaksinatsiya katta templarda ketayotgan badavlat davlatlarga nafaqat niqoblarni yeçmaslik balki boşqa çeklov çoralarini ham bekor qilmaslikni tavsiya qilmoqda. Olingan vaksina virus yuqişidan qançalik muhofaza qiladi va niqoblarni qaçon yeçiş mumkin böladi?
Yaşirin tahdid
Bir oy muqaddam Singapurdagi ruhiy xastaliklar internatining 37 yoşli bemorida koronavirus aniqlanganda muassasa rahbariyati vahima kötarişga şoşilmadi.
Muassasaning öziga xosligi hisobga olingan holda barça xodim va salomatligi omonat bölgan xastalar risk guruhiga kiruvçilar sifatida fevral-mart oyidayoq emlanişgandi. Biroq har ehtimolga qarşi internat karantinga yopildi. Barça xodim va bemorlar, şuningdek, kasallangan ayol va uning boquvçisi bilan muloqotda bölganlar karantinga olindi va muntazam test qilib turildi.
Keyingi hafta davomida öttiz kişida, şu jumladan, filippinlik boquvçi ayolda ham virus aniqlandi. Undan taşqari, internatning tört xodimi va 26 nafar bemorida ham koronavirus aniqlandi.
Kasallanganlarning aksari koronavirusga qarşi emlangan (ya'ni ikki dozani ham olgan) va diagnoz qöyilgan çoğda heç qanday simptomlar yöq edi.
Markazdagi kök aylana 37 yaşar bemor. Yaşil aylanalar u bilan muloqotda bölgan va emlanib, virus yuqtirganlar. Kulrang aylanalar – emlanmaganlar.
Emlaniş virusdan 100 foiz himoya qilmaydi, deya tasdiqlaydi JSST. Ikkala doza olinib, organizmning immun javobi maksimal darajaga çiqişi kutilgan taqdirda ham, koronavirus bilan kasallaniş ehtimoli qolaveradi.
Undan taşqari, emlanişga bölgan reaksiya juda ham individual. Qariyalar, surunkali kasalliklari bor yoki antidepressantlar içadigan odamlarda organizmning himoya javobi sustroq bölişi mumkin. Demak, hatto vaksinatsiyadan keyin ham ularga virus yuqişi ehtimoli yuqoriligiça qolaveradi.
Umuman olganda, köplab tadqiqotlar emlangan odam koronavirus yuqtirgan taqdirda ham, infeksiya unda asosan simptomlarsiz, kamdan kam hollarda nisbatan yengil şaklda ötişini körsatadi.
Mavzuga oid
“Emlaniş qutqaradi, lekin vaksinatsiyaning özi bilangina muammoni hal qilib bölmaydi. Virus tarqalişiga qarşi barça usullar bilan kuraşişda davom etiş kerak. Ayniqsa, atrofda köpçilik emlanmagan va Covid-19 bunçalar keng tarqalgan şaroitda”, deyişmoqda JSSTdagilar.
Kasallanmagan degani soğlom degani emas
Sönggi damlargaça olimlar emlangan odamlar nafaqat kasallanişlari, balki infeksiya taşuvçisi bölişlari mumkinligi borasida işonç hosil qila olmadilar.
Gap şundaki, tasdiqlangan barça vaksinalarning klinik sinovlari preparatning xavfsizligi va kasallanişning simptomatik holatlarini bartaraf qiliş xususiyatlarini namoyiş qilişga qaratilgandi. Binobarin, virus bor-yöqligiga ahvoli yomonlaşgan köngillilar test qilingan, xolos.
Qolgan köngillilar kuzatilmagan. Kimdir Covid-19 bilan oğrib, infeksiyani simptomlarsiz ötkazib yuborgan bölsa, bu kasallaniş statistikasiga qöşilmagan.
Turli hisob-kitoblarga köra, kasallikni simptomsiz ötkazayotganlar jami kasallanganlarning 86 foizini taşkil qilayotganini hisobga olsak, har bir qöyilgan diagnozga bir neçta hisobga olinmagan kasallaniş holatlari töğri keladi. Köngillilarning qançasi (har bir preparat örta hisobda 30-40 ming kişida sinalgan) şu tariqa kasallanagani ham ma'lum emas.
Gap şundaki, infeksiyaning bu yöl bilan tarqalişini kuzatiş favqulodda qiyin yumuş. Buning uçun amalda barçani – hali kasal yuqtirmagan soğlom odamlarni ham, kasallanib çiqqanlarni ham, vaksina olganlarni ham bir çekkadan test qilib çiqiş kerak.
Bunga bir neça bor urinib körişgan. Faqat çeklangan ijtimoiy guruhlarda. Masalan, bir tajriba doirasida amerikalik şifokorlar, ijtimoiy soha xodimlari va “pandemiya bilan kuraşiş fronti zahmatkaşlari”dan iborat köngillilar simptomlar bor-yöqligi va vaksina qilingan-qilinmaganidan qat'i nazar uç oy davomida har hafta koronavirusga test topşirib turişgan. Şunda vaksinaning ikki dozasi olingaç, infeksiyaning organizmda qoliş ehtimoli 25 barobarga kamaygan.
Şunga öxşaş tajribalarni vaksina işlab çiqaruvçilar ham ötkazişadi va ilk natijalar umidbaxş. Masalan, Johnson & Johnson preparati infeksiyaning simptomsiz keçişini törtdan uçga kamaytiradi.
Isroildagi ommaviy emlaşlar borasidagi ma'lumotlarga köra, Pfizer-BioNTech vaksinasi bilan emlanganlarda virus yuklamasi (qondagi virus konsentratsiyasi) kasallanganda emlanmaganlarga nisbatan 4,5 barobar kamroq. Angliyaning Public Health England soğliqni saqlaş xizmati tomonidan ötkazilgan tadqiqot natijasiga köra, Pfizer yoki AstraZeneca’ning aqalli bir dozasini olgan odamlar öz oilasidagilarga ikki barobar kamroq kasal yuqtiradi.
Ayni natijalar şu kabi boşqa tadqiqotlarda ham kuzatilgan. Umuman olganda, mutaxassislarning sözlariga qaraganda, vaziyat ança nekbin körinişda.
Nazariyot va amaliyot
Muammo şundaki, bu tadqiqotlar bir neça mantiqiy, lekin hali tasdiqlanmagan tajribalardir.
Masalan, bolalar va simptomlari bor voyaga yetganlarda virus yuklamasi simptomsiz bemorlarga nisbatan yuqoriroq. Şuning asosida olimlar kamroq virus yuklamasi bölgan odamlar kamroq aksiradi va yötaladi va demakki, atrofdagilarni kamroq şikastlantiradi degan fikrdalar.
“Bugungi kunda qölga kiritilgan ma'lumotlar emlanganlar Covid-19’ga çalinganda virus yuklamasi emlanmaganlarga qarşi pastroq böladi”, deb yuqori işonç bilan aytiş imkonini beradi.
Bunday holda emlangan odam emlanmagan odamni şikastlaş ehtimoli ham past böladi. Vaholanki, infeksiyaning bunday şaklda yuqişini biz istisno qila olmaymiz”, deydi Vaşington universiteti butunjahon soğliqni saqlaş kafedrasi professori Barbara Riçardson.
Masalaga uzil-kesil nuqta qöyib, emlanganlar va emlanmaganlar qay darajada virus tarqatişi mumkinligini aniqlaş uçun kengroq kölamda va barça ijtimoiy aloqalarni diqqat bilan örgangan holda tadqiq qiliş kerak böladi.
Ana şunday tajribalardan biri Vaşington ştatida ötkazilyapti: avvaliga mahalliy kollejlar talabalari orasidan köngillilar tanlab olinişi közda tutilgandi, keyinroq ştatning 18 va 30 yoş oraliğidagi istalgan fuqarosi qatnaşişiga ruxsati berildi. Tört oylik keçikiş bilan vaksina olişga rozilik bergan köngillilar (yoxud emlanişdan voz keçganlar) amalda xuddi şu yoşdagi emlangan odamlarning nazorat guruhiga aylanadi.
Ikki guruhdagi köngillilar ham har hafta koronavirusga test topşirişadi, ularning yaqin kontaktlari haftasiga ikki bor topşirişadi. Olimlar esa, farqlarni örganiş bilan şuğullanişadi: virus ikki guruh içida va özaro qançalar tarqaladi.
Umuman olganda, Stenford universiteti bioinjyeneriya laboratoriyasi rahbari, professor Maykl Linning işontirişiça, ötkazilgan kuzatuvlar asosida qandaydir xulosalar çiqariş mumkin.
“Vaksinalar, şubhasiz, keyinçalik virusning yuqişidan asraydi va şikastlaniş xavfini 79-88 foizga kamaytiradi. Biroq Singapur klasterlari emlangan odam kasallansa, boşqalarni şikastlab, u infeksiyani tarqatişda davom etişini oçiq-oydin körsatib turibdi. Ba'zan esa, (masalan, odamlar yopiq inşootlarda ovqatlanganda yoki suhbatlaşganda) virus yuqişi yanayam samaraliroq böladi”, deydi Maykl Lin.
“Emlanganlar köpinça simptomsiz kasallanişadi, lekin ularning aksari virus taşuvçisi bölişadi”, deya sözlariga yakun yasaydi professor.
Uning sözlariga köra, xavf hatto emlangan va simptomsiz bemorlar organizmida virus köpayişda davom etadi va mutatsiyaga uçraşi ham mumkin hamda yana yuqaveradi – endi özgargan holda.
Biroq JSSTdagilar BBC muxbiriga hali xavfsiraşga asos yöqligini aytişgan: “Vaksinalarning samaradorligi, diagnostika testlari va hokazolar nuqtayi nazaridan turib qaraganda, virusning yangi variantlari qançalar xavf tuğidirişi mumkinligi haqidagi tadqiqotlar davom etmoqda, ammo ayni damda qölga kiritilgan ma'lumotlarga köra vaksinalar samarador bölişda davom etadi”.
Agar emlaş kampaniyasi reja böyiça ketsa, koronavirus pandemiyasi asta-sekin çekinadi va bora-bora şamollaş, gripp va boşqa ÖRVI kasalliklari kabi oddiy mavsumiy infeksiyaga aylanadi.
Mutaxassislarning prognoziga köra, bu keyingi yozga qadar sodir bölişi mumkin.
