15 dekabr kuni xalqaro mualliflar guruhi «Sputnik V» vaksinasi bilan emlanganlar zardobidagi antitanalar koronavirusning omikron variantini neytrallaştiriş qobiliyati töğrisidagi ilk ma’lumotlarni e’lon qildi. Mazkur qobiliyat (tom ma’noda) nolga teng – sinovdan ötgan istalgan boşqa vaksinadan köra yomonroq, deya baholandi. Şu bilan birga, ma’lumki, laboratoriya şaroitlarida neytrallaştiriş qobiliyati real hayotda vaksinaning virusni yuqtirişga qarşi samaradorligi bilan uzviy boğliq.
Biroq «Sputnik»ning samarasizligi haqida afsuslanişga hali erta: mazkur tadqiqotning Rossiya vaksinasi borasidagi sifati jiddiy şubha uyğotadi («Sputnik V» eksportçisi bölgan Rossiya töğridan töğri investitsiyalar fondi ham şuni ta’kidlagan). Hali sifatli ma’lumotlar e’lon qilinganiça yöq, biroq boşqa barça vaksinalarda bölgani kabi «Sputnik V»ning ham omikronni yuqtirişga qarşi samarasi haqiqatan ham past, deya taxmin qiliş mumkin. Biroq, ehtimol, uning samarasi uçinçi – buster doza olinganida keskin ortar.
Bu qanday tadqiqot?
Turli mamlakatlardan kelgan bir guruh olimlar keng tarqalgan beşta vaksina bilan emlanganlar va kasallikni boşdan ötkazganlar zardobidagi antitanalarning koronavirus spayk oqsili asosida töplangan psevdovirusni neytrallaştiriş qobiliyatini örganişdi. Olingan natijalarni taqqoslaş uçun 2020 yilda butun dunyoda tarqalgan koronavirusning «dastlabki» varianti asosida psevdovirus yaratildi.
Sönggi haftalarda ana şu kabi köplab tadqiqotlar ötkazildi, biroq bunisi «Sputnik V» bilan emlanganlarning zardobi namunalari tadqiq etilgan birinçi tadqiqot böldi.
- «Sputnik V» böyiça Argentinaning Buenos-Ayres şahridagi José de San Martín şifoxonasida emlangan 11 nafar (30-58 yoşdagi) şifokorlarning qon zardobi tekşirildi.
- (Barça vaksinalar bilan emlangan va kasallikni boşdan keçirganlardan olingan) zardobning barça namunalaridagi antitanalar omikron asosida yaratilgan psevdovirusni virusning «dastlabki» modeliga qaraganda yomonroq neytrallaştirgan.
- Eng yaxşi natijalarni Moderna vaksinasi bilan emlanganlar namunalaridagi antitanalar körsatdi. Biroq ularning omikron modelini neytrallaştiriş qobiliyati ham 33 marta pasaygan.
Tadqiqotning qaysi jihati notöğri?
«Sputnik V» eksportçisi Rossiya töğridan töğri investitsiyalar fondi Argentinada «Sputnik» bilan emlanganlar zardobining «notöğri» namunalari töplangan deb hisoblaydi. Fond tomonidan aytilişiça, «Sputnik» bilan emlanganlarda psevdovirusning «dastlabki» variantni neytrallaştiriş qobiliyati boşqa vaksinalarga qaraganda pastroq ekani ham bunga dalil böladi. Yoz faslida Argentinada (xuddi şu olimlar tomonidan ötkazilgan) qiyosiy tadqiqot aks natijani körsatgandi: «Sputnik V» vaksinasidan keyin antitanalar virusning avvalgi variantlarini juda samarali tarzda zararsizlantirgandi. Rossiya töğridan töğri investitsiyalar fondi va vaksina işlab çiqaruvçi – Gamaleya nomidagi markaz bir hafta davomida omikron variantini neytrallaştiriş böyiça öz tadqiqotlari natijalarini e’lon qilişga va’da bermoqda.
Tadqiqotda bundan ham aniq kamçiliklar mavjud:
- Unda tadqiqotda zardobi qöllangan odamlarda turli vaksinalar bilan emlanganidan keyin qança vaqt ötgani körsatilmagan.
- Zardob donorlari olgan vaksinalar dozasi ham körsatilmagan.
Biroq bu «Sputnik V» işlab çiqaruvçilari uçun ayniqsa haqoratli. Umuman olganda, tadqiqot natijalari model emas, tirik virusdan foydalanilgan, turli vaqtda, vaksinaning turli dozalari bilan bilan emlangan, boşqa vaksinalar bilan emlangan (bir neça kişi emas), yuzlab kişilar namunalari qöllangan ana şunday tadqiqot natijalariga zid emas. Natijalar barça vaksina va barça işlarda öxşaş: antitanalarning omikron variantiga qarşi neytrallaştiriş qobiliyati sezilarli darajada pasaygan.
Bu vaksinalar samarasiz ekanini anglatadimi?
Laboratoriyada virusni neytrallaştiriş qobiliyati ilgari orttirilgan immunitet samaradorligini faqat bilvosita pasayişini körsatadi (köplab tadqiqotlar antitanalar soni, ularning virus bilan boğlaniş qobiliyati va yuqtirişga qarşi umumiy samarasi örtasida aniq boğliqlik borligini körsatsa ham). Emlanganlar va kasallikni boşdan ötkazganlar töğrisidagi bevosita ma’lumotlar hali kam: omikron tarqala boşlanganiga köp vaqt bölmadi. Biroq kasallaniş böyiça ilk tadqiqotlar kasallanişdan keyin vaksina va immunitet samarasi haqiqatan ham pasayganini körsatmoqda: JAR va Buyuk Britaniya ma’lumotlari şuni tasdiqlamoqda.
- Buyuk Britaniya tadqiqotiga köra, Pfizer-BioNTech mRNK vaksinasining ikkita dozasidan keyin omikronga qarşi samaradorlik qariyb 40 foizni, AstraZeneca vektor vaksinasi samarasi esa deyarli nolgaça pasayadi (JARdagi yirik Discovery Health suğurta kompaniyasi tadqiqoti ma’lumotlariga köra, Pfizer-BioNTech’ning omikronga qarşi samarasi 33 foizni taşkil qiladi.)
- Ammo yaxşi yangilik ham bor: Pfizer-BioNTech vaksinasining uçinçi dozasini buster sifatida qöllaş – har ikki vaksina uçun ham samaradorlikni keskin oşiradi: AstraZeneca’da deyarli 70 foizgaça, Pfizer-BioNTech’da taxminan 80 foizgaça.
- Buster oluvçilar zardobidagi antitanalarning neytrallaştiruvçi qobiliyati tadqiqotlari şuni körsatdiki, vaksinaning uçinçi dozasi omikronga qarşi immunitet samaradorligini delta varianti bilan kuraşişga qarşi emlaşning ikkita dozasidan keyin olingan immunitet darajasiga olib keladi.
Biroq immunitet samaradorligining hali deyarli tadqiq etilmagan körsatkiçi mavjud. Omikron natijasida kelib çiqqan kasallikning faqat kiçik bir qismi tugagani sababli (emlaş yoki oldingi infeksiya natijasida orttirilgan) immunitetning jiddiy kasallik yoki ölimga qarşi samaradorligi qanday ekanini aytiş muşkul. Omikron bilan kasallanganda immunitet pasayadimi (agar ha, bölsa, qançaga) yoki yöqmi, bu epidemiyaning kelajakda rivojlanişiga boğliq böladi.
Jiddiy kasallik yoki ölimga qarşi samaradorlik töğrisidagi fikrlarni laboratoriyada virus antitanalar bilan neytrallaştirilişi tajribasi natijasida olib bölmaydi: asoratlarga qarşi samaradorlik yuqtirişga qarşi tezkor himoyani ta’minlaydigan antitanalargagina emas, hujayra immunitetiga ham yuqori darajada boğliq böladi. U virus bilan kontaktdan keyin darhol faollaşmaydi, şuning uçun ham infeksiyaga qarşi turişga imkon bermaydi, biroq organizmga patogenga qarşi kuraşda yordam beriş uçun keyinroq «işga tuşadi».
Hozirça JARdan olingan dastlabki ma’lumotlar bor. Unga köra, Pfizer-BioNTech vaksinasining ikkita dozasidan keyin kasalxona yotqiziş samaradorligi delta bilan kasallangandan keyingi 93 foizdan omikron bilan kasallanişda 70 foizgaça pasaydi.
Ammo kasallikning oğir keçişiga qarşi samaradorlik ança yuqori darajada qolayotganining bilvosita belgilari ham bor, deydi AQŞ Skripps ilmiy-tadqiqot instituti professori Erik Topol.
- Omikron yuqtirilganidan keyin boşqa variantlar bilan kasallangandan köra oson keçişi töğrisidagi ilk işonçsiz körsatkiçlarni omikron virulentlikni pasaytiruvçi xususiyatlarga ega ekani bilan emas, kasallik oğir keçişiga qarşi immunitet işlaşda davom etişi bilan izohlaş mumkin.
- Mazkur tuşuntiriş emlanganlar va kasallikni boşdan keçirganlar boşqa variantlar epidemiyasiga qaraganda omikronni nisbatan köproq yuqtirganiga asoslanadi. Agar immuniteti bölganlarda kasallik oğir keçişiga qarşi himoya yuqori darajada saqlansa, omikron bilan kasallaniş kasallik yengil keçişiga olib keladigandek tuyuladi. Şu bilan birga, emlanmagan va kasallikni boşdan keçirmaganlar uçun omikron avvalgi variantlar kabi halokatli bölişi mumkin.
