Çuv tuşgan elçi: NKVD öquvçilar yordamida AQŞ elçixonasiga eşitiş moslamasini qanday örnatgan edi?
|15:55 / 12.08.202342 35612 min
1945 yil avgust oyida «Artek» pionerlar lagerida tadbir ötkaziladi va unda AQŞning SSSRdagi elçisi ham qatnaşadi. Şunda bir guruh sovet öquvçilari Lend-liz dasturi böyiça berilgan harbiy yordam uçun Amerika elçisiga minnatdorçilik bildirişadi va unga sovğalar berişadi. Sovğalardan biriga NKVD ustalik bilan eşitiş moslamasini örnatgan edi. Ana şu sovğa va unga örnatilgan moslama amerikaliklar sezib qolgunça 7 yil elçining xonasida turadi.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Ikkinçi jahon uruşi boşlangaç Yevropa davlatlari uçun xavfsizlik masalasi birinçi öringa çiqadi. Biroq Hitler boşçiligidagi nemislar qisqa muddatda Yevropaning qariyb barça davlatlarini bosib oladi. Navbat SSSRga keladi.
1941 yil 22 iyunda nemislar SSSRga hujum boşlaydi va bir neça oyda Moskva ostonasigaça yetib keladi. Sovetlar darhol davlat taşkilotlarini Kuybişev (hozirgi Samara) şahriga köçirişadi.
Moskva metrosi bombapanoh uçun hozirlanadi. Mamlakat rahbari Stalin yerosti bunkeriga tuşib oladi. Söng barça harbiy zaxiralarni poytaxtni himoya qilişga taşlaşadi. Vaziyat juda jiddiy edi.
Ana şu paytda sovetlar uçun yordam bera oladigan bitta davlat bor edi – Amerika Qöşma Ştatlari. Öşa paytda Amerika nemislarga qarşi uruşayotgan davlatlarga yordam beriş uçun Lend-liz dasturini qabul qilgan va Britaniya allaqaçon okean ortidan harbiy yordam olayotgan edi.
Sovetlar harbiy yordam sörab AQŞga murojaat qilişadi. 1941 yil sentabrda Moskvada SSSR, AQŞ va Britaniya vakillari yiğilişadi. Yiğilişda Lend-liz dasturi doirasida SSSRga yordam körsatiş masalalari muhokama qilinadi.
Öşanda AQŞ delegatsiyasiga Uilyam Harriman boşçilik qiladi. Muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlanadi va Lend-liz dasturiga SSSR ham qöşiladi. Şundan söng sovetlar ham AQŞdan harbiy yordam ola boşlaşadi va nemislarning hujumlari muvaffaqiyatli qaytariladi.
1945 yilda uruş tugagandan söng xalqaro maydonda vaziyat keskinlaşadi. Nemislardan ozod qilingan davlatlarni öz ta’sir doirasiga olişda AQŞ va SSSR örtasida raqobat kelib çiqadi. Şu tariqa, keçagina biri ikkinçisiga harbiy yordam körsatgan hamkor davlatlar birdaniga raqiblarga aylanişadi.
Ana şunday vaziyatda NKVD (öşa paytlarda davlat xavfsizlik xizmati ham şu taşkilot tarkibida bölgan) amerikaliklarga qarşi kiçik imkoniyatlardan ham foydalanişga urinadi. Natijada 1945 yil avgust oyida sovet öquvçilari yordamida AQŞning Moskvadagi elçixonasiga eşitiş moslamasini örnatişga muvaffaq böladi.
1941 yilda AQŞ prezidenti vakili sifatida Moskvada SSSRga harbiy yordam masalalarini muhokama qilgan Uilyam Harriman bu paytda Amerikaning SSSRdagi elçisi lavozimida işlardi.
Uilyam Harriman Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill (çapdan birinçi), Stalin va Vyaçeslav Molotov (öngdan birinçi) bilan birga.
Mavzuga oid
www.alamy.com
Uilyam Harriman haqida
Siyosiy faoliyatini Respublikaçilar partiyasida boşlagan Uilyam Harriman 1928 yilda Demokratik partiya safiga ötadi. Köp ötmay u AQŞ prezidenti Franklin Ruzveltga maslahatçi etib tayinlanadi va bu vazifada bir neça yil işlaydi.
1937-1939 yillar oraliğida u AQŞ savdo vazirligida muhim vazifada faoliyat körsatadi. Ikkinçi jahon uruşi boşlanib, nemislar Londonga aviabombalar taşlayotganda Britaniyaga harbiy yordam körsatiş taşabbuskorlaridan biri böladi.
1941 yil mart oyida Harriman Londonga keladi va Lend-liz dasturi doirasida Britaniyaga harbiy yordam körsatiş masalalarini muhokama qiladi.
Nemislar SSSRga hujum qilgaç 1941 yil sentabr oyida Moskvada AQŞ, Britaniya va SSSR vakillari iştirokida Lend-liz dasturi böyiça sovetlarga harbiy yordam körsatiş masalasini muhokamaga qiladi.
Öşa yili Harriman AQŞ prezidentining Britaniya va SSSR böyiça maxsus vakili lavozimiga tayinlanadi. Unga Lend-liz dasturi böyiça yuborilayotgan harbiy yordam masalalarini muvofiqlaştiriş topşiriği berilgandi.
1943 yilda Harriman AQŞning SSSRdagi elçisi lavozimiga tayinlanadi. U bu vazifada 1946 yilgaça işlaydi. Harriman elçi vazifasida işlar ekan, NKVD uni çuv tuşiradi va sovet öquvçilari yordamida Moskvadagi AQŞ elçixonasiga eşitiş moslamasi örnatişga muvaffaq böladi.
Lev Terman va uning ixtirosi
1945 yilda uruş tugagandan söng dunyodagi geosiyosiy vaziyat özgara boşladi. Uruşgaça xorijiy davlatlardan faqat Möğulistonga ta’sir ötkaza olgan SSSR endi uruşning ğolibi sifatida Şarqiy Yevropa davlatlarini öz ta’sir doirasiga olişga urinardi.
Bunga esa AQŞ va Britaniya rozi emasdi. Buni AQŞ prezidenti Harri Trumen va Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill 1945 yil 17 iyuldan 2 avgustgaça davom etgan Podstam konferensiyasida ham bildirişgan edi.
Ikkinçi tomondan ana şu konferensiyagaça SSSR foydasiga işlovçi josuslar AQŞ dahşatli qurol (atom bombasi) sinovini muvaffaqiyatli ötkazgani haqida xabar bergandi.
Şundan söng sovetlar AQŞdan atom bomba loyihasini öğirlaşga qat’iy kirişişadi. Bir tomondan AQŞdagi josuslar işga solinadi. Ikkinçi tomondan Stalin nima qilib bölsa ham Moskvadagi AQŞ elçixonasiga eşitiş moslamasini örnatiş vazifasini qöyadi.
Öşa paytda SSSRda eşitiş moslamalarining eng yaxşi ixtiroçisi Lev Terman edi. Biroq u 1930-yillarda ma’lum muddat AQŞda yaşab, işlagani uçun qatağon qilingan va qamoqda ötirardi.
NKVDdagilar Termanni u ötirgan qamoqxona lageridan Moskvaga olib kelişadi. NKVD rahbari Lavrentiy Beriya unga uzoq muddat işlovçi eşitiş moslamasini yasaş topşiriğini beradi.
Terman antenna yordamida işlaydigan mö’jaz eşitiş moslamasini yasab beradi. Mazkur eşitiş moslamasi öşa davrdagi eng zörlaridan biri edi.
AQŞ elçixonasiga örnatilgan eşitiş moslamasini yasagan Lev Terman. 1950-yillar
www.liveinternet.ru
Elçixonaga örnatilgan eşitiş moslamasi
Eşitiş moslamasi tayyor bölgaç, uni elçixonaga örnatib çiqiş masalasi köndalang böladi. Öşa paytda AQŞ elçixonasi amerikaliklar tomonidan juda qattiq qöriqlanar, u yerga kiriş oson emasdi.
NKVD avvaliga öt öçiriş xizmatidan foydalanmoqçi böladi. Elçixona binosiga tutaş binoda yonğin keltirib çiqarişadi. Yonğin elçixona binosiga ham ötadi. Öt öçiruvçilar kiyimida bölgan NKVD xodimi elçixonaga kirib eşitiş moslamasini örnatib çiqişi lozim edi.
Biroq elçixona xavfsizlik xizmati sovet öt öçiruvçilariga binoga kirişga ruxsat bermaydi. Amerikaliklar olovni öz kuçlari bilan öçirişadi.
NKVD AQŞ elçixonasiga eşitiş moslamasini örnatiş çorasini topolmay turgan vaqtda elçi Harrimanning özi bu işga kömaklaşib yuboradi.
Gap şundaki, 1945 yil fevral oyida Yaltada AQŞ, Britaniya va SSSR rahbari iştirokida konferensiya ötkaziladi. Konferensiya davom etayotgan paytda sovetlar nemislar tomonidan vayron qilingan «Artek» pionerlar lagerining oçiliş marosimini ötkazişni rejalaştirişadi.
Konferensiyada qatnaşayotgan AQŞ prezidenti Franklin Ruzvelt, Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill va Stalinni marosimiga taklif etişadi.
Konferensiya davomida tiğiz kun tartibiga ega bölgan rahbarlar lagerning oçiliş marosimiga bora olişmaydi va bu işni öz elçilariga topşirişadi.
Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill, Stalin va Harriman
www.alamy.com
Köp ötmay köplab xorijiy mehmonlar va turli davlat elçilari iştirokida lagerning oçiliş marosimi ötkazilişi belgilanadi. AQŞ elçisi tadbirga borişga rozi böladi.
Şunda NKVDdagilar AQŞ elçisi Uilyam Harriman yoğoçdan yasalgan turli buyumlarni yoqtirişini va yiğib yurişini eslab qolişadi.
Darhol yoğoç öymakorligi bilan şuğullanuvçi ustaga AQŞ gerbining kattagina ramzini yasatişadi. Söng eşitiş moslamasini uning içiga ustalik bilan joylaştirişadi. Endi uni AQŞ elçisiga sovğa qiliş qolgandi.
Öşa paytda içiga eşitiş moslamasi joylaştirilgan yoğoç gerbni elçixonaga sovğa ham qilişsa bölardi. Biroq bunday qilinsa amerikaliklar uni jiddiy tekşirib körişi va içidagi moslamani topib olişi mumkin edi.
Şu joyda NKVD bolalardan foydalanişga qaror qiladi. Taşkilotning puxta rejasiga köra «Artek»da ötkaziladigan tadbirda öquvçilar yoğoç gerbni elçiga sovğa qilişlari lozim edi.
1945 yilda avgust oyida «Artek»ning oçiliş marosimi bölib ötadi. Tadbirda AQŞ elçisi ham qatnaşadi va lagerning töliq tiklaş işlari uçun boşqalar kabi salmoqli pul xayriya qiladi.
Tadbir davomida bir guruh öquvçilar Harrimanga faşizm ustidan birgalikda qozonilgan ğalaba uçun minnatdorçilik bildirişadi. Söng döstlik ramzi sifatida unga içiga eşitiş moslamasi örnatilgan yoğoç gerb ramzini sovğa qilişadi.
Harrimanga sovet öquvçilari sovğa qilgan yoğoç gerb
www.yaplakal.com
Yoğoç buyumlar jinnisi bölgan elçi sovğani körib quvonib ketadi va Moskvaga qaytgaç uni kabinetiga ilib qöyadi. Şu tariqa sovetlar Harrimanning kabinetida bölayotgan barça suhbatlarni eşitiş imkoniyatiga ega bölişadi.
Öşa paytda Stalin esa Harrimmanning xonasida muhokama qilingan barça işlardan xabardor bölib turadi.
Eşitiş moslamasining foş etilişi
1946 yilda Harriman elçilikdan böşatiladi va AQŞga qaytib ketadi. Biroq u xonasiga ilingan yoğoç gerb ramzini öz örnida qoldiradi.
Harrimandan söng uning örniga tayinlangan Uolter Smit SSSRda elçi sifatida ikki yarim yil işlaydi. Undan keyin ikki yil oşiqroq muddat Alan Krik AQŞning SSSRdagi elçisi böladi. 1952 yil 14 may kuni bu vazifaga Jorj Kennan kirişadi.
Britaniya elçixonasi joylaşgan bino AQŞ elçixonasiga yaqin joyda bölgan. (Ikkala elçixona ham Kreml atrofida joylaşgandi). Kunlardan birida Britaniya elçixonasida radiooperator bölib işlayotgan xodim tasodifan eşitiş moslamasidan çiqayotgan signalni tutib oladi.
Harrimanga sovğa qilingan yoğoç gerbning içi. Unga ixçam eşitiş moslamasi örnatilgan.
smotrim.ru
Signal tekşirib körilganda AQŞ elçixonasidan çiqayotgani ma’lum böladi. Oxir-oqibat signal bir paytlar sovet öquvçilari tomonidan Harrimanga sovğa qilingan yoğoç gerb ramzidan tarqalayotgani aniqlanadi.
Boşqa bir versiyaga köra amerikaliklarga elçixona binosiga örnatilgan eşitiş uskunasi haqida Markaziy razvedka foydasiga josuslik qilayotgan NKVD xodimi ma’lum qilgan.
Yoğoç gerb ramzi oçib körilganda uning içida eşitiş moslamasi borligi va u elçining xonasida yetti yildan buyon turgani oydinlaşadi. (Hozirgi kunda gerb ramzi AQŞdagi muzeyda saqlanadi)
Harrimanning keyingi taqdiri
1946 yilda Harriman AQŞning SSSRdagi elçisi lavozimidan böşatilib, Britaniyadagi elçisi lavozimiga tayinlanadi.
U Londonda ikki yil işlagaç ikkinçi jahon uruşidan söng Yevropa davlatlariga yordam körsatiş böyiça taşkil etilgan «Marşall rejasi» dasturining boş koordinatori vazifasida işlaydi.
1950-1951 yillarda Prezident Harri Trumenning taşqi siyosat masalalari böyiça yordamçisi böladi.
Moskvadagi elçixonaga örnatilgan eşitiş moslamasining foş qilinişi Harrimanning siyosiy faoliyatiga soya solmaydi. U 1954 yilda Nyu-York ştati gubernatorligi uçun ötkazilgan saylovda ğalaba qozonadi va tört yil şu ştatni boşqaradi.
1963-1965 yillarda AQŞ davlat kotibining Yaqin Şarq masalalari böyiça örinbosari vazifasida işlaydi.
Harriman AQŞ prezidenti Jon Kennedi bilan. 1960-yillar boşlarida
www.alamy.com
Harriman Vetnam uruşini tugatiş böyiça ham işlaydi va 1969 yilda Parijda Şimoliy Vetnam vakillari bilan uruşni tezroq tugatiş böyiça ötkazilgan muzokaralarda AQŞ delegatsiyasi rahbari sifatida iştirok etadi.
Harriman uçta kitob muallifi sanaladi. 1982 yilda hali tirikligidayoq AQŞdagi nufuzli Kolumbiya universiteti tarkibidagi Rus institutiga uning nomi beriladi. Harriman 1986 yilda vafot etadi.
