Iqtibos: O‘lish sening irodangga bog‘liq emas. Hech kim o‘lishni istamaydi va hech zot aynan uning o‘zi o‘ldirilishini bilmaydi. O‘ldirish – irodaga bog‘liq, urushda esa – majburiy, shart qo‘yilgan ish. Lekin o‘zingga o‘zing qanday aytasan: o‘ldiraymi, o‘ldirmaymi?
Insoniyat ikki yirik Jahon urushini boshdan kechirdi. Bu urushlar qancha kulfat, musibat, azob keltirib chiqargani barchaga ayon. Aslida har qanday urushning foydalisi bo‘lmaydi. Chunki urushlar jaholat, adovat, razolat singari chirkin sabablar orqali kelib chiqadi.
Urushga borgan odam kimnidir qonini to‘kishga, o‘ldirishga majbur. O‘ldirmasa, o‘zini o‘ldirishadi. O‘ldirsa, o‘zligidagi toza ruhi bulg‘anadi, “men”i o‘ladi, qo‘li qonga bulg‘anadi. Har ikki yo‘lda ham yutqizig‘i muqarrar. Xo‘sh nima qilish lozim? Chingiz Aytmatovning «Qulayotgan tog‘lar» asariga epilog shaklida berilgan «O‘ldir – o‘ldirma» hikoyasi qahramoni Sergiy ham ayni shunday arosat yo‘lda, o‘yda qoldi. Urushga ketarkan, o‘ldirsammi, o‘ldirmasammi, deya ikkilanib borardi...
Syujyet:
19 yoshli Sergiy urushga otlandi. Bir qancha oy harbiy mashqlar bilan ovora bo‘lgan yigitga opasidan xat keladi. Xatda uning dilini xira qiladigan xabar yozilgandi: Natashka o‘zidan ancha katta bo‘lgan erkakka turmushga chiqqandi. Bundan yigitning ko‘ngli g‘ashlandi. Garchi qiz bilan o‘rtalarida tayinli biror gap o‘tmagan bo‘lsa-da, uning tuyg‘ulari Natashkaga nisbatan juda beg‘ubor va samimiy edi.
Natasha bilan Sergiy bir sinfda o‘qirdi. Yigit ko‘pdan bu qizga nisbatan o‘zida iliqlik sezib yurardi. Bu iliqlik maktab kechasidagi bayramdan, birga raqs tushib, suhbatlashganlaridan so‘ng alanga olgandi. Natashaning o‘zi Sergiyni raqsga taklif qildi va:
– Men senga yoqaman. Menga erishishni orzu qilasan. Bilsang, men ham senga befarq emasman, – deb aytadi. Bundan esa yigitning boshi osmonga yetadi. Ammo ularning munosabati shu suhbat bilan kifoyalanadi. Ya’ni keyin ular qaytib tuzuk-quruq so‘zlashmaydi. Orada Sergiy urushga ketadigan bo‘lib qoldi. Bu xabarni yuragi xapqirib seviklisiga aytganda, qiz buni sovuqqongina qabul qildi. Shu bilan ular ayriladi.
Yo‘lga hozirlanarkan onasi tinmay urushda qon to‘kma, hech kimni o‘ldirma deya tayinlardi. Buni eshitib otasining fig‘oni falakka chiqardi. Urushda odam o‘ldirmasa uni o‘ldirishlarini, busiz imkoni yo‘qligini tushuntirardi. Ota ham Birinchi jahon urushida qatnashgan bo‘lib, ko‘plab qirg‘inlarni ko‘rgan, odam o‘ldirgan, diydasi qotgan tajribali sobiq askar edi.
Poyezd kutib safda turgan Sergiyning yoniga lo‘li xotin keladi. Shuncha yigitlar qolib aynan Sergiyga fol ochishni istaydi. Qo‘yarda qo‘ymay kaftini ochib fol ko‘ra boshlaydi.
