Odamlarda Uran sayyorasi haqidagi tasavvurlarning aksariyati NASA’ning “Voyajyer-2” kosmik missiyasi kuzatuvlari natijasida paydo bölgan. Ammo “Voyajyer-2” taşrifi kuçli quyoş böroni bilan bir vaqtga töğri kelgan, bu esa apparat tomonidan olingan ma’lumotlarni buzib körsatgan, oqibatda uşbu sayyora tizimi haqida notöğri tasavvur şakllangan, deya yozadi BBC.
Uran — Quyoş tizimining eng çekkasida joylaşgan nihoyatda gözal sayyora. Muz qobiği bilan öralgan bu sayyora eng uzoq va sovuq osmon jismlaridan hisoblanadi.
Bundan taşqari, Quyoş tizimidagi boşqa barça sayyoralardan farqli ölaroq, Uranning aylaniş öqi uning orbita tekisligida joylaşgan, ya’ni sayyora göyo ağdarilib, yonboşlab yotgandek körinadi — bu esa uni yanada sirli qiladi.
Sayyoraning yaqindan olingan tasvirlarini ilk bor 1986 yilda körganmiz — öşanda Uran yaqinidan uçib ötgan “Voyajyer-2” uning özi va beşta eng katta yöldoşi suratlarini yuborgan.
Apparat tomonidan olingan ma’lumotlar esa olimlarni yanada hayratga soldi. Ulardan ma’lum bölişiça, Uran tizimi biz öylagandan ança ğalatiroq va ajoyibroq tuzilgan. Quyoş sistemasining taşqi qismidagi boşqa barça sayyoralardan farqli ölaroq, sayyoraning özida ham, uning yöldoşlarida ham heç qanday faollik aniqlanmagan.
Kuzatuvlar natijalariga köra, Uranning himoya magnitosferasi sayyoraga nisbatan simmetrik emas, balki Quyoşga qaragan tomondan sal siljigan va yassi holatda.
Odatda, sayyora magnit maydoni geologik faollik natijasida uning qa’ridan otilib çiqadigan gazlar va boşqa moddalarni sayyoradan taşqariga çiqarmaydi. “Voyajyer-2” Uranda bunday jarayonlarning birorta belgisini topmadi. Bu esa olimlarni Uranning özi va beşta eng yirik yöldoşida mutlaqo hayot yöq, degan xulosaga olib keldi.
Sönggi kaşfiyot olimlar uçun kutilmagan yangilik böldi, çunki yuqorida ta’kidlanganidek, Uran Quyoş tizimidagi boşqa barça sayyoralardan va ularning tabiiy yöldoşlaridan ajralib turadi.
Rasm: Uran yöldoşlaridan biri Mirandaning “Voyajyer-2” tomonidan olingan surati. Yangi tadqiqotga köra, Miranda sirtining ostida butun boşli okean yaşiringan bölişi mumkin – hatto yaşaş uçun qulay şaroitlar borligi ehtimoldan xoli emas.
Uranda okean bormi?
Ön yillar davomida yeçilmay kelgan jumboq yangi ma’lumotlar tahlili tufayli hal etildi. Sönggi tadqiqotlar “Voyajyer-2” Uran yaqinidan juda noqulay vaqtda uçib ötganini körsatdi.
Rasm: “Voyajyer-2” Yupiter, Saturn, Uran va Neptunni örganiş uçun 1977 yilda uçirilgan.
Apparat sayyoraga eng yaqin masofaga kelgan paytda, Quyoşda magnit böroni avj olgan. Natijada, kuçli quyoş şamoli yuzaga kelgan — u sayyoradagi faollik izlarini uçirib yuborgan yoki magnitosferani vaqtinça özgartirib qöygan bölişi mumkin.
London Universitet kolleji doktori Uilyam Dannning aytişiça, 40 yil davomida Uran va uning beşta eng katta yöldoşi haqida notöğri tasavvurga ega bölib kelganmiz.
“Sönggi natijalar Uran tizimi ilgari öylanganidan köra ança qiziqarli bölişi mumkinligini körsatmoqda”, — deb tuşuntiradi u. “U yerda hayotni qöllab-quvvatlay oladigan şaroitlarga ega yöldoşlar mavjud bölişi mumkin. Ularning sirtida esa baliqlarga töla okeanlar mavjlanib yotgani ham ehtimoldan xoli emas!”
“Voyajyer” Uran haqida dastlabki ma’lumotlarni yuborgan paytda missiya ilmiy xodimlari orasida yoş Linda Spilker ham bor edi. Hozirgaça NASA’ning “Voyajyer” ilmiy loyihasida işlab kelayotgan olim yangi tadqiqotlar natijalarini öqib, mamnun bölganini aytdi.
“Ajoyib natijalar, men Uran sayyoralar tizimida heç bölmaganda nazariy jihatdan hayot uçun qulay şaroitlar mavjud bölişi mumkinligidan juda xursandman”, — deb u ta’kidladi. “Yanada quvonarlisi şundaki, “Voyajyer” tomonidan 1986 yilda töplangan ma’lumotlar hanuzgaça örganilmoqda va yangi ilmiy kaşfiyotlarga imkon bermoqda”.
Tadqiqotda iştirok etmagan Dublin Istiqbolli tadqiqotlar instituti mutaxassisi, doktor Affeliya Vibisono ham natijalarni juda ruhlantiruvçi deb baholadi:
“Bu eski ma’lumotlarga murojaat qiliş qançalik muhimligiga yana bir misol. Çunki ba’zida ular ortidan keyingi kosmik missiyalarni işlab çiqişda asqatadigan yangiliklar paydo bölişi mumkin.”
NASA aynan şu iş bilan şuğullanmoqda, bunga qisman yangi tadqiqot turtki böldi. “Voyajyer-2” sönggi marta muzlagan Uran va uning yöldoşlari yonidan uçib ötganidan beri qariyb 40 yil ötdi.
Yana 10 yildan keyin NASA sayyorani batafsil örganiş uçun yangi missiya — “Uran” orbital zondini uçirişni rejalaştirmoqda.
Rasm: Saturn yöldoşlaridan biri Enseladusdan çiqayotgan modda izlari sayyora sirtining ostida okean mavjud bölişi mumkinligini körsatadi. Uran yöldoşlari ham şunday tuzilişga ega bölsa-çi?
“Voyajyer-2” uzatgan ma’lumotlarni qayta örganiş ğoyasi bilan çiqqan NASA xodimi Jyeymi Yasinski öz işining natijalari Uranga yuborilayotgan har qanday ilmiy missiyaga bebaho yordam körsatişiga işonç bildirdi.
“Yangi kosmik kemalar uçun ayrim asbob-uskunalarni işlab çiqiş asosan “Voyajyer-2” kuzatuvlariga tayanib amalga oşirilgandi”, — deb eslaydi u. “Endi bilsak, bu kuzatuvlar butun sayyoralar tizimi ğayritabiiy hodisani boşdan keçirayotgan paytda amalga oşirilgan ekan. Şuning uçun yangi missiya uçun qurilmalarni qanday işlab çiqiş masalasni qayta körib çiqişimiz kerak. Ular yangi kaşfiyotlar uçun zarur bölgan eng aniq ma’lumotlarni töplay olişi lozim”.
NASA zondi Uranga 2045 yilda yetib borişi kutilmoqda. Öşanda bir paytlar ölik deb hisoblangan olis sayyoralar yaşaş uçun qançalik yaroqliligini aniqlaş mumkin böladi, deb umid qilmoqda olimlar.
