Maktab sumkasining og‘ir bo‘lishi bola sog‘ligiga qanday ta’sir qiladi?

Pedagogik maydonda raqobatning kuchayishi, darsliklar hajmining ortishi, elektron qurilmalardan foydalanish kengayishi va qo‘shimcha ta’lim resurslariga bo‘lgan talabning oshishi bolalar maktab sumkasiga solinadigan materiallar sonini ko‘paytiryapti. Xususan, o‘quvchilar o‘z sumkasida bir nechta og‘ir kitoblar, daftarlar, planshet yoki noutbuk, shuningdek, boshqa shaxsiy buyumlar ko‘tarib, darsga kelib-ketishga majbur.

Pediatriya va ortopediya bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, bolalar sog‘lig‘iga bevosita ta’sir qiluvchi omillar qatorida maktab sumkasining vazni alohida e’tibor qaratilishi lozim sanalgan masala ekanligi ta’kidlangan. Amerika Pediatrlar akademiyasi (AAP) tavsiyalariga ko‘ra, maktab sumkasining vazni bolaning tana vaznining 10% idan oshmasligi zarur. Boshqa tadqiqotlar esa yuqori sinf o‘quvchilari uchun bu ko‘rsatkichni 12-13% gacha deb belgilaydi.

Ma’lum qilinishicha, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari (1–4-sinf) uchun sumka og‘irligi bola tana vaznining 10% idan ko‘p bo‘lmasligi kerak. Masalan, 30 kg vaznli bola 3 kg gacha bo‘lgan og‘irlikdagi sumkani ko‘tarishi normal holat. O‘rta va yuqori sinf (5–11-sinf) o‘quvchilari uchun esa maktab sumkasi og‘irligi bola tana vaznining 12–15% igacha teng hajmda bo‘lishiga ruxsat etiladi.

Maktab sumkasi og‘irligining mazkur mezondan oshishi bola umurtqasiga ortiqcha bosim tushishiga sabab bo‘lib, bo‘yin, yelka, bel sohalarida taranglik, qomatning egilishi va skolioz (umurtqa pog‘onasining yon tomonga qiyshayishi bilan kechadigan ortopedik holat) xavfini oshiradi.

Biomexanik jihatdan qaraganda, sumka og‘irligi ortganda bola tanasi muvozanatni saqlash uchun oldinga egila boshlaydi. Oqibatda, umurtqa bo‘ylab joylashgan, uni ushlab turuvchi va harakatga keltiruvchi (paravertebral) mushaklarda kompensator kuchlanish yuzaga keladi, bu esa mushak spazmlari, charchoq, holsizlikka sabab bo‘ladi.

Tadqiqotlar og‘ir yuk ko‘tarishga majbur bo‘lgan bolalarda o‘pka ventilyatsiyasi va jismoniy chidamlilikning susayishi kuzatilganini ko‘rsatadi. Shuningdek, mazkur jarayon qo‘llarda uvishish va uyqusirash simptomlarini yuzaga keltirishi mumkin.

Psixologik jihatdan ham ortiqcha yukning salbiy ta’siri mavjud. Og‘ir sumka ko‘taradigan bolalarda tez charchash, o‘qishga motivatsiyaning susayishi, e’tibor va kognitiv faoliyatning tarqoqligi qayd etilgan. Bu fiziologik charchoqning ruhiy holatga ta’siri bilan izohlanadi.

Alohida ta’kidlash lozimki, bolalarning suyak va mushak tizimi maktab davrida shakllanish bosqichida bo‘ladi. Shu bois mazkur paytda ortiqcha yuk ko‘tarish skelet deformatsiyalari, umurtqa pog‘onasi va unga bog‘liq bo‘g‘im, mushak, nerv hamda to‘qimalarning normal ishlashi buzilishi, surunkali og‘riq sindromlari kabi uzoq muddatli salbiy oqibatlarni kuchaytiradi.

Shu nuqtai nazardan, quyidagi profilaktik choralar tavsiya etiladi:

• belgilangan normadan og‘ir sumka ko‘tarmaslik;
• qattiq va qulay, yelkalarga bosim bermaydigan keng tasmalik sumkalardan foydalanish;
• sumkani ikki yelkada taqish;
• kitob va daftarlarni kunlik dars jadvaliga muvofiq tartibga solish;
• maktablarda shaxsiy shkaflar yoki o‘quv xonalarida qo‘shimcha darsliklar tizimini yo‘lga qo‘yish zarur.

Diyoraxon Nabijonova