Chempionlarga uy va mashina, zoʻravonlarga umrbod qamoq - hafta dayjesti
|16:077313 min
Samarqandda gʻolib boʻlgan shaxmatchilarimizga uy, avtomobil va 200 ming dollardan mukofot berildi. Olti kunda parlamentdan oʻtgan qonun: Uchqoʻrgʻondagi fojiadan soʻng 14 yoshga toʻlmagan bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uchun umrbod qamoq jazosi maʼqullandi. Oʻqituvchilar endi malakasini oʻzi tanlagan joyda oshiradi. Ortda qolayotgan haftaning Oʻzbekiston hayotiga oid asosiy voqealari – Kun.uz dayjestida.
Kun.uzKun.uz
Shaxmat quvonchi
Hafta Samarqanddan kelgan quvonchli xabar bilan boshlandi: 46-Butunjahon shaxmat olimpiadasida Oʻzbekiston erkaklar terma jamoasi toʻrt yil ichida ikkinchi marta chempion boʻldi. 27-sentabrdagi soʻnggi turda asosiy raqibimiz Hindiston Vengriya bilan durang oʻynagach, oltin medallar taqdiri hal boʻldi. Nodirbek Abdusattorov, Javohir Sindarov, Nodirbek Yoqubboyev, Shamsiddin Vohidov va Muhiddin Madaminovdan iborat jamoamiz Ukrainani ham 2,5:1,5 hisobida magʻlub etib, turnirni 20 ochko bilan yakunladi. 11 ta uchrashuvning 10 tasida gʻalaba: amaldagi chempion Hindiston, Xitoy va jahon reytingi yetakchisi AQSH ham ortda qoldi.
29-sentabrda prezident Shavkat Mirziyoyev shaxmat va parashaxmat jamoalari aʼzolari hamda ularning yaqinlari bilan uchrashdi. “Bizda 2-3 nafar shaxmatchi emas, balki butun boshli kuchli avlod bor”, – dedi davlat rahbari.
Mukofotlar ham salmoqli boʻldi. Olimpiada chempionlarining har biri 200 ming dollar, ularning murabbiylari 50 ming dollardan pul mukofoti oladi. 3-Parashaxmat olimpiadasida bronza medalini qoʻlga kiritgan parashaxmatchilarimizga 50 ming dollardan, murabbiylariga 12,5 ming dollardan beriladi. Bundan tashqari, besh nafar chempion va besh nafar parashaxmatchiga uy-joy va avtomobil, murabbiylar Rustam Qosimjonov va Samandar Shermuhammadovga esa avtomobil ajratildi.
“Albatta, mashina ham kerak-ku, lekin kelajakda kelinlar uchun uy ham kerak”, – deya hazillashdi prezident.
Shaxmatchilar davlat mukofotlari bilan ham taqdirlandi: Muhiddin Madaminov “Oʻzbekiston iftixori” faxriy unvoniga, Abdusattorov, Yoqubboyev va Vohidov “Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi” unvoniga, Sindarov esa “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeniga sazovor boʻldi. Soʻnggi uch olimpiadadagi natijalar – Chennayda oltin, Budapeshtda bronza va Samarqandda yana oltin – bu yutuq tasodifiy emasligini koʻrsatadi.
Pedofillarga umrbod qamoq
Haftaning eng ogʻir mavzusi esa jamiyatni larzaga solgan jinoyat boʻldi. Namangan viloyati Uchqoʻrgʻon tumanidagi davlat bogʻchasida shu bogʻchaning 52 yoshli xoʻjalik ishlari mudiri 5 yoshli tarbiyalanuvchiga nisbatan jinsiy zoʻravonlik sodir etgan. Ish ustidan nazoratni bosh prokuror oʻz zimmasiga olgan.
27-sentabrda xorijda xizmat safarida boʻlgan Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva voqeaga munosabat bildirdi. “Nazarimda, bunday vahshiyona jinoyatlar uchun aslida oʻlim jazosini qoʻllash kerak. Lekin ming afsuski, amaldagi qonunchilikda oliy jazo koʻzda tutilmagan”, – deb yozdi u.
“Beparvoligi bilan bunga yoʻl ochgan masʼullar ham jazolanadi, javobgarlikni kuchaytirish boʻyicha taklif esa tayyorlanmoqda, dedi Mirziyoyeva.
Bayonot oʻlim jazosi haqidagi bahsni ham jonlantirdi. Jurnalist va advokat Zafarbek Solijonov oʻlim jazosi 2008-yildan bekor qilingani va Konstitutsiyaning 25-moddasi bilan taqiqlanganini eslatdi. “Milliy tiklanish” partiyasi yetakchisi Alisher Qodirov pedofillar uchun oʻlim jazosini qaytarish tarafdori ekanini yana bir bor bildirdi. OʻzLiDeP deputati, “Yuksalish” harakati rahbari Bobur Bekmurodov esa bunday jazo jinoyatchini yagona guvoh – bolani ham yoʻq qilishga undashi mumkinligini aytib, unga eʼtiroz bildirdi.
Ijtimoiy himoya milliy agentligi direktorining birinchi oʻrinbosari Shahnoza Mirziyoyevaning maʼlum qilishicha, jabrlangan oila boshqa shaharga koʻchiriladi, uy-joy va reabilitatsiya bilan taʼminlanadi, onasiga oʻqish va ishga joylashishda koʻmaklashiladi, zarur boʻlsa, qizchaning familiyasini oʻzgartirishga ham yordam beriladi. “Mazkur jinoyat aslo jazosiz qolmaydi!” – dedi u.
Takliflarning Senatgacha yetib borishi uchun bir hafta ham kerak boʻlmadi. “Adolat” SDP fraksiyasi tashabbusi bilan 27-sentabrda Qonunchilik palatasiga kiritilgan loyiha 29-sentabrda birinchi, 30-sentabrda ikkinchi oʻqishda qabul qilindi, 2-oktabrda esa Senat uni maʼqulladi. Qonunga koʻra, 14 yoshga toʻlmagan bolaga nisbatan nomusga tegish va zoʻrlik ishlatib jinsiy ehtiyojni gʻayritabiiy usulda qondirish uchun 25 yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilanadi. Bunday jinoyatlar uchun javobgarlikka tortish muddati oʻtishi qoʻllanmaydi, bolaning oʻlimiga sabab boʻlgan qasddan qilingan jinoyatlar uchun esa shartli hukm va muddatidan ilgari shartli ozod qilish taqiqlanadi. Jabrlangan bolani soʻroq qilish videoga olinadi, bolaga nisbatan zoʻravonlik uchun javobgarlikka tortilgan pedagog bilan mehnat shartnomasi esa ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilinishi mumkin boʻladi. Hujjat kuchga kirishi uchun endi uni prezident imzolashi kerak.
Raqamlar muammo koʻlamini koʻrsatadi. Qonunchilik palatasining Demokratik institutlar va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish masalalari qoʻmitasi raisi Gulruh Agzamova maʼlumotiga koʻra, 2022–2025-yillarda 14 yoshga toʻlmagan bolalarning nomusiga tegish boʻyicha 445 ta jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan. Senator Pokiza Axmedjanova keltirgan raqamlarga koʻra, birgina 2025-yilda taʼlim muassasalarida bolalarga nisbatan zoʻravonlikning 122 ta holati aniqlangan: 38 tasi bogʻchalarda, 84 tasi maktablarda. OʻzLiDeP fraksiyasi yigʻilishida esa uch yil ichida voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy tegajogʻlik boʻyicha 44 ta holatda jinoyat alomatlari boʻlgan qilmishlar maʼmuriy huquqbuzarlik sifatida rasmiylashtirilgani aytildi.
Biroq jazoning ogʻirligi – masalaning bir tomoni xolos. 2023-yil aprelidagi qonun bilan ayrim toifadagi shaxslarning bolalar bilan ishlashi taqiqlangan va ularning maxsus reyestri yuritiladi. Senator Malika Qodirxonova bosh vazir Abdulla Aripovga yuborgan soʻrovida aynan shu reyestr amalda qanday qoʻllanayotgani, bolalar bilan ishlaydigan tashkilotlar undan necha marta maʼlumot soʻraganini aniqlashtirishni soʻradi.
Bogʻchalar nazoratsiz qolganmi?
Hafta davomida sodir boʻlgan yana bir fojia bogʻchalardagi nazorat masalasini kun tartibiga olib chiqdi. Toshkent viloyati Ohangaron shahridagi 6-sonli davlat bogʻchasida 3 yoshli bola oshxonada qolgan hasharotlarga qarshi vositani ichib, vafot etdi. Hodisa 28-avgustda yuz bergan, lekin bu haqda rasmiy maʼlumot oradan bir oy oʻtib berildi. Bosh prokuraturaga koʻra, dezinfeksiyadan ortib qolgan kimyoviy aralashma belgilangan tartibda saqlanmagan, dezinfektor xodimga nisbatan jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan.
Bizningcha, jazo muqarrarligi bilan birga bogʻcha va maktablarda bolani kim, qayerda va qanday nazorat qilishi aniq belgilangan tizim ham zarur.
Oʻqituvchilar kuni
1-oktabr – Oʻqituvchi va murabbiylar kuni arafasida pedagoglar uchun ham muhim qarorlar eʼlon qilindi. 29-sentabrda imzolangan farmon bilan taʼlim-tarbiya sohasining 109 nafar xodimi davlat mukofotlari bilan taqdirlandi, 30-sentabrda esa prezident oʻqituvchilar bilan uchrashdi. Davlat rahbari barcha taʼlim bosqichlaridagi ilgʻor pedagoglar uchun Abdulla Avloniy nomidagi alohida davlat mukofotini taʼsis etishni taklif qildi – u ilk bor kelasi yili topshiriladi.
Oʻqituvchilar uchun eng kutilgan yangilik – bir oylik majburiy malaka oshirishning bekor qilinishi boʻldi. Shu paytgacha pedagoglar buning uchun bir oy davomida poytaxt yoki viloyat markazidagi kurslarda oʻqishi shart edi. Eslatib oʻtamiz, 2022-yili hukumat tasdiqlagan nizomda kursdan uzrli sababsiz oʻtmagan pedagog bilan mehnat shartnomasi bekor qilinishi belgilangan edi. Endi esa oʻqituvchiga toifa sinovidagi natijasiga qarab davlat hisobidan kasbiy rivojlanish vaucheri beriladi: u 18 soatdan 72 soatgacha boʻlgan kursni oʻzi xohlagan joyda tanlaydi.
Moddiy ragʻbat ham koʻzda tutilgan. Milliy sertifikatga ega oʻqituvchilarga 50 foiz ustama toʻlanadi, har yili 208 ta tuman va shahardagi yetakchi muallimlarga 30 mln soʻmdan mukofot beriladi, ming nafar pedagog xorijda stajirovka oʻtaydi. Xalqaro va mintaqaviy olimpiadalar gʻoliblarini tayyorlagan oʻqituvchilar toʻgʻridan toʻgʻri oliy toifa oladi. Kamida 15 yillik stajga ega pedagoglarning farzandlariga oliygoh kontrakti uchun foizsiz kredit ajratiladi, sertifikat imtihonlari xarajati esa toʻliq qoplanadi.
Eʼlon qilingan choralar faqat oʻqituvchilar bilan cheklanmaydi. Maktablar uchun “sifat indeksi” joriy etiladi, 25 nafardan koʻp oʻquvchi boʻlgan sinflarda matematika, fizika, kimyo va biologiya ikki guruhga boʻlib oʻqitiladi. 2027-yil 1-yanvardan 2–3 yoshli farzandi oilaviy bogʻchaga qatnaydigan ishlaydigan onalarning toʻlovini davlat qoplaydi. Xususiy maktab oʻquvchilarining ota-onalari uchun esa soliq solinmaydigan daromad chegarasi 3 mln soʻmdan 6 mln soʻmga oshiriladi.
Prezident soʻzlariga koʻra, bugun 40 ming oʻqituvchi ming dollardan, 1,5 ming nafari 2 ming dollardan yuqori maosh olmoqda.
“Bolalarimizni paxta dalalaridan qaytarib, maktab partalariga oʻtqazdik, oʻqituvchilarni esa taʼlim jarayoniga qaytardik”, – dedi davlat rahbari.
Paxta tufayli oʻquvchilar zaxarlandi
Davlat rahbari bu soʻzlarni aytishidan bir kun oldin esa Qashqadaryodan paxta dalasi va maktab bilan bogʻliq tashvishli xabar tasdiqlangan edi. Ichki ishlar vazirligi 29-sentabrda Gʻuzor tumanidagi 51-sonli maktab oʻquvchilari zaharlanganini maʼlum qildi. Unga koʻra, 23-sentabr kuni soat 9:00 atrofida fermer xoʻjaligi maktab atrofidagi paxta maydoniga gʻoʻzaning erta yetilishi uchun “Agro Augron” vositasini sepgan, soat 11:45 larda esa 10–11-sinflarning 22 nafar oʻquvchisi koʻngil aynishi va bosh ogʻrigʻi bilan shifoxonaga olib borilgan. Ulardan 7 nafari statsionarda davolanayotgani, 15 nafariga uyiga javob berilgani aytildi. JKning 201-moddasi 1-qismi bilan jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan.
Biroq bundan bir necha kun avval xorijiy nashrlar boshqacha manzarani yozgan edi: ota-onalar va ayrim oʻqituvchilarga tayanib, 62 nafar oʻquvchi shifoxonaga yotqizilgani, 25-sentabrda esa 7, 8 va 11 yoshli 33 nafar bola shifoxonada qolgani, ulardan 10 nafari reanimatsiyada ekani xabar qilindi.
Viloyat maktabgacha va maktab taʼlimi boshqarmasi vakili esa atigi 14 nafar oʻquvchi shifoxonaga tushgani va barchasi uyiga joʻnatilganini aytgan. Ota-onalar mahalliy hokimiyatni hodisani yashirishga urinishda ayblagan, tuman hokimi va prokurori savollarga javob bermagan, Sogʻliqni saqlash vazirligi esa bu maʼlumotlarni rasman tasdiqlamagan.
Shunday qilib, bitta hodisa boʻyicha uchta turli raqam aytilmoqda – 14, 22 va 62. Rasmiy xabarda faqat yuqori sinf oʻquvchilari tilga olinsa, ota-onalar kichik yoshdagi bolalar ham jabrlanganini aytmoqda.
Dars paytida maktab yonidagi dalaga kimyoviy vosita sepishga kim ruxsat bergani, maktab bu haqda ogohlantirilgan-ogohlantirilmagani, jabrlanganlarning aniq soni qancha ekani, zaxarli vosita nima-yu, qayerdan kelib qolgani – bular tergov javob izlashi kerak boʻlgan savollardir.
Hafta davomida yana nimalar boʻldi?
Poytaxt aholisining hamyoniga bevosita tegadigan oʻzgarish 1-oktabrdan kuchga kirdi: Toshkentda avtobus va metroda elektron toʻlovdagi yoʻlkira 1 700 soʻmdan 2 500 soʻmga, yaʼni 47 foizga qimmatladi. Naqd pulda toʻlanganda narx oʻzgarmadi – 3 000 soʻm. Bir soat ichida boshqa avtobus yoki metroga oʻtilganda ikkinchi qatnov uchun 1 500 soʻm (avval 1 100 soʻm) olinadi, uchinchi va keyingi avtobusga oʻtish esa bepul. Toshkent shahar xalq deputatlari Kengashi bu qarorni 25-sentabrda qabul qilgan. Yoʻlkira oxirgi marta 2023-yil noyabrida – 1 400 soʻmdan 1 700 soʻmga oshirilgan edi.
Shartli hisoblaganda, oyiga 22 ish kuni ishga borib-keladigan, yaʼni 44-marta elektron toʻlov bilan yuradigan yoʻlovchining xarajati 74,8 ming soʻmdan 110 ming soʻmga oshadi. Koʻp yuradiganlar uchun ATTO kartalariga paketlar joriy etildi: 30 kunlik avtobus paketi 250 ming soʻm, avtobus va metro paketi 345 ming soʻm turadi. Oʻquvchilar, talabalar, pensionerlar va nogironligi boʻlgan shaxslar uchun barcha paketlarga 50 foiz chegirma amal qiladi.
Endi yoʻlovchilardan shahar transportiga masʼul idoralar rahbarlariga savol – narx bilan birga xizmat sifati ham oshadimi?
Tashqi qarz oshyapti
Tashqi qarz oʻsishda davom etyapti. Markaziy bank hisobotiga koʻra, 2026-yil 1-iyul holatiga Oʻzbekistonning umumiy tashqi qarzi 84,1 mlrd dollarga yetgan. Taqqoslash uchun, 2025-yilning mos davrida umumiy qarz 72,2 mlrd dollarni tashkil etgandi. Oʻtgan bir yil ichida bu koʻrsatkich 16,5 foizga yoki 11,9 mlrd dollarga koʻpaydi.
Eʼtiborli tomoni korxonalarning xorijdan olgan qarzlari davlat qarzidan tezroq oʻsmoqda. Bir yil davomida davlat tashqi qarzi 36,8 mlrd dollardan 41,7 mlrd dollarga, korporativ qarz esa 35,4 mlrd dollardan 42,4 mlrd dollarga oshdi va hajm boʻyicha davlat qarzidan oʻzib ketdi.
Shu bilan birga, umumiy tashqi qarz yalpi ichki mahsulot hajmiga nisbati pasayyapti. Iqtisodchi Mirkomil Xolboyevning hisob-kitobiga koʻra, ikkinchi chorak yakunida tashqi qarz YaIMning 48,5 foiziga teng boʻlgan, 2025-yil oxirida esa bu koʻrsatkich 55,9 foizni tashkil etgan. Iqtisodchi buni iqtisodiyotning qarzga nisbatan tezroq oʻsayotgani bilan izohlayapti. Xususan, ikkinchi chorak yakuni bilan real koʻrsatkichlarda YAIM 8,5 foizga oʻsib oʻtgan yilning mos davri bilan taqqoslaganda 1,3 foiz bandga tezlashgan. Shuningdek, soʻm soʻnggi ikki yildan beri sezilarli darajada mustahkamlanmoqda.
