Qariyb 3 barobar qimmatlagan maktab darsliklari: Bundan korrupsiyaning isi kelmoqda
|20:30 / 03.09.202250 1048 min
Yangi öquv yili boşlanişi arafasida Xalq ta’limi vazirligi yana bir qarori bilan trendga çiqdi. Maktab darsliklarining ijara haqi ötgan yilgiga nisbatan 2–3 barobarga oşdi.
Kişining kulgisi qistaydi, Xalq ta’limi vazirligi “aksilxalqona” qarorlar e’lon qilib, söngra e’tirozlar kuçayavergaç “tuflagan tupugini qaytib oliş” borasida 2022 yilda sovrindor örinlardan birini egallaşga kirişgan, şekilli.
Avval 2025 öquv yiligaça keçiktirilgan öquvçilar uçun yagona maktab formalari 2022/23 öquv yilidan boşlab majburiy bölişi töğrisida hukumat qarori e’lon qilindi. Boşida bu qarorni qöllab-quvvatlab, formalarning katta qismi tikilayotgan Namanganga jurnalistlar uçun press-tur uyuştirgan vazirlik, köp ötmay, majburiyat yana ortga surilganini e’lon qildi.
Söngra 15 yillik mehnat stajiga ega va şu yil bahorda attestatsiyaga jalb etilmagan oliy toifali öqituvçilar eng quyi toifaga tuşib qolayotgani şov-şuv böldi. XTV yana munosabat bildirib, bunday öqituvçilarning toifasi umrbod oliy bölib qolişini bildirdi.
Keling, maktab darsliklari masalasiga qaytaylik.
2022/23 öquv yili uçun darsliklar ijara narxlari ikki-uç barobarga oşirilgan. Ijara narxlarini öqib ota-onalar ham, öqituvçilar ham hayron. Vazirlik bu masalani tuşuntira turib, darsliklar uçun ijara narxlari Moliya vazirligi tomonidan belgilanganini aytdi.
Ammo, ijtimoiy tarmoqda tarqalgan hujjat – xalq ta’limi vaziri örinbosari U.Şarifxodjayev imzolagan xat nusxasiga köra, darsliklarning ijara tölovi miqdori Respublika maqsadli kitob jamğarmasi vasiylik kengaşining 2022 yil 31 avgustdagi 37-09-08/75-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlangan.
XTV axborot xizmati rahbari Laylo Rustamova xatning vazirlikka tegişli ekanini inkor qolmagan holda, Vasiylik kengaşi bayonnomasi nusxasini beriş haqidagi sörovimizni javobsiz qoldirdi.
XTVdan olingan ma’lumotga köra, yangi öquv yilida Özbekistondagi 10 130 ta maktabda 6,6 mln öquvçi ta’lim oladi. 1-sinflarga 700 ming öquvçi qabul qilingan.
Prezidentning “2022–2026 yillarda xalq ta’limini rivojlantiriş böyiça milliy dasturni tasdiqlaş töğrisida”gi
ijrosini ta’minlaş maqsadida 3-, 6-, 7- va 10-sinflar uçun möljallangan darsliklar töliq yangidan çop etiladi. Şuningdek, 2–3-sinflar uçun maşq daftarlari, barça sinflar uçun ingliz tili, nemis tili va rus tili fanlaridan jami 60 million nusxa yangi avlod darsliklari çop etilib, noyabr oyi oxirigaça maktablarga yetkaziladi.
Xalq ta’limi vazirligi axborot xizmatining tuşuntirişiça, joriy yilda yangi darsliklarni çop etiş xarajatlari oşgani ijara haqi keskin oşişiga sabab bölgan. 2022 yilda jahonda qoğoz narxi 60-70 foizga balandlagani, qoğoz importida transport xarajatlari keskin oşgani, bu esa tannarx kötarilişiga sabab bölgani aytilyapti.
Joriy öquv yilida örtaça bir dona darslik (maşq daftari) uçun yagona ijara tölovi 5707 sömni taşkil etmoqda va ötgan 2021/22 öquv yilidagi miqdor (2740 söm)ga nisbatan 2967 söm (108 foiz)ga oşgan.
Bitta darslik uçun ijara narxi qanday şakllanadi?
Darsliklar töplami uçun ijara tölovi miqdorlari darsliklar uçun sarflangan xarajatlarni öquvçilar soniga böliş orqali hisoblanadi. Bunda xarajatlar proporsional tarzda darslikning işlatiliş muddatiga bölinadi.
Misol uçun: bir dona darslikning tannarxi 25 ming söm bölsa, uning 5 yil işlatilişi, har yili 5 ming sömdan yiğiş kerakligini anglatadi. Jami bir yildagi barça darsliklarning summasini davriylikka bölib, bitta darslik summasi şakllantiriladi. Bu yil bu 5707 sömni taşkil etdi (2021 yilda 2740 söm bölgan).
Bir dona kitob narxi öz navbatida bir sinf komplektidagi darslik va maşq daftarlari soniga köpaytiriladi. Bitta sinfda 20 ta kitob bölsa, yillik ijara summasi 20x5707=114 140 söm böladi.
Kimgadir 100-115 ming sömning nari-berisidagi tölov unçalik qiyin körinmas, ijtimoiy tarmoqlarda yangrayotgan e’tirozlar ayrimlarning ensasini ham qotirar, ayrimlar bitta tuşlikka bundan ham köp sarflanişini pisanda qilmoqda. Biroq yurtimiz aholisi, ayniqsa qişloq joylarda yaşovçi köp bolali oilalarda 3-4 nafar farzand maktabga boradi, oylik daromadi 1 mln söm atrofida bölgan bunday oilalarga birdan 330–450 ming söm çiqim katta zarba böladi. Bunga ular öz bolalariga öquv qurollari, yangi forma va hokazolar olib berişlarini ham qöşing.
Birinçi sinf öquvçilari, ijtimoiy himoya reyestriga kiritilgan oilalarning farzandlari, mehribonlik uylari tarbiyalanuvçilari, jismoniy yoki ruhiy rivojlanişida nuqsoni bölgan bolalar uçun ixtisoslaştirilgan maktab va maktab-internatlari öquvçilariga darsliklar bepul ijaraga berilişi belgilangan.
XTV ma’lumotiga köra, darslikni çop etişga sarflangan mablağ, darslik foydalaniladigan muddat (yilga) bölinib yiğiladi. Yiğilgan mablağlar Kitob jamğarmasida töplanib, mazkur kitobni keyingi yilda çiqarişga sarflanadi.
Misol uçun: 2017 yilda çiqarilganida bitta darslik tannarxi 5 ming bölgan va 5 yil davomida 1000 sömdan yiğilgan. 2022 yilda darslikni çiqariş uçun 25 ming sarflangan va tabiiyki, bu mablağni töplaş uçun 5 ming sömdan 5 yil davomida yiğib boriş kerak.
Ammo XTVning özi bor-yöği 4 ta sinf (3-, 6-, 7- va 10-sinf) uçun darsliklar töliq yangidan çop etilganini ta’kidlab turibdi. 1-sinflarga ham tekin beriladi. Bolalari 2-, 4-, 5-, 8– va 9-sinflarga boruvçi ota-onalar eski darsliklar uçun ikki-uç barobar oşirilgan ijara haqi tölaydimi şunda?
Konstitutsiyamizda Özbekistonda maktab ta’limi bepul ekani belgilab qöyilgan. Ammo mantiqan öylab qaralganda ta’lim bepul deganda öqituvçiga pul tölanmasliginigina nazarda tutmaslik kerak. Ta’lim oliş uçun beriladigan darsliklar ham bepul bölişi kerak emasmi?
Xöş, qoğoz ölgurning narxi keskin oşib ketadigan odati bor ekan, elektron darsliklarni joriy etiş va ommalaştiriş ustida işlaş kerak emasmi? Taşqarida, agar XTVdagilarning mabodo xabari bölmasa, yigirma birinçi asrning yigirma ikkinçi yili ötyapti.
Darsliklarni çop etiş bosmaxonalar örtasida tender asosida amalga oşirilar ekan. Hozirgi kunga qadar 2022 yildagi 53 million darslik uçun tenderlar ötkazilgan. XTV ma’lumotiga köra, barça tenderlar e-tender.uz portali orqali ötkazilib, uning ğoliblari portalda aks ettirilgan.
e-tender.uz saytni oçib kördik. Tuşunarsiz. Qaysi korxona qança summaga qaysi darsliklarni çop etişni yutib olgani haqidagi ma’lumotni topa olmadim, men masalan. Bu ma’lumotlar aniq-tiniq qilib şaffoflaştirilişi lozim.
Bu masalada Boş prokuratura va Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi jiddiy boş qotirib körişi kerakka öxşaydi.
Çunki xalq ta’limi tizimi davlat budjetidan eng köp mablağ oladigan soha hisoblanadi – 2022 yilda 25,8 trillion söm. Şundan 605 mlrd sömi Respublika maqsadli kitob jamğarmasi uçun.
Tarixdan ma’lumki, katta miqdorda pul bor joyda korrupsiya ham böladi. Qolaversa, darsliklarni çop etiş böyiça davlat buyurtmasini bajariş uçun maydonga kirib kelgan “katta öyinçilar”da ham gap köp. Kitoblarni çop etayotgan kompaniyalarning ta’sisçilari tarkibiga qaralsa, yuqori martabali davlat amaldorlari bilan boğliq manfaatlar töqnaşuvi oydinlaşsa ajab emas.
