Расмий Теҳрон ядро дастури борасидаги аввалги битимни тиклашдан бош тортди. Форслар янги шартлар асосидаги келишувни талаб қилмоқда. Хўш, 10 йил олдин қабул қилинган, кейин Трамп бекор қилган кўптомонлама халқаро шартномада ким қандай мажбурият олганди?
Эрон АҚШ билан ядровий келишувни қайта тиклашдан бош тортди. Эрон ташқи ишлар вазири Аббос Аракчи Биргаликдаги ҳаракатлар режасининг ҳозирги шаклда қайта тикланишини рад этди ва янги келишув зарурлигини таъкидлади.
Бу баёнот Эрон позициясининг тубдан ўзгарганини кўрсатади. Мамлакат ядровий имкониятларини сезиларли даражада кенгайтирган, халқаро изоляцияга қарамай иқтисодий мослашув йўлларини топган ва Ғарб билан музокараларда кучлироқ мавқега эга бўлишга уринмоқда.
Аракчи эски келишув формуласидан фойдаланиш мумкинлигини айтди, лекин айнан қандай ўзгаришлар талаб қилинаётганини очиқламади. 2015 йилда имзоланган ҳужжатда, Эрон ва Ғарб ўртасидаги келишув реал иқтисодий манфаатларга асосланган эди. Аммо 2020 йилдан буён геосиёсий вазият ўзгарган.
Эски келишув қандай энди?
Эрон ядровий дастури бўйича Биргаликдаги ҳаракатлар режасини 2015 йил 14 июлда 7 та давлат – Эрон, АҚШ, Буюк Британия, Франция, Германия, Россия ва Хитой имзолаган. Келишув БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан тасдиқланиб, 2016 йил январ ойида кучга кирган.
Келишув шартларига кўра, Эронда уранни бойитиш даражаси 3,6 фоиз билан чекланган. Бу ядровий қурол яратиш учун етарли эмас, чунки бунга камида 90 фоиз даража керак. Уранни бойитиш учун ишлатиладиган центрифугалар сони 19 мингдан 5 минггача камайтирилган. Фардо, Нотанз ва Арак ядровий объектларида уранни бойитиш фаолияти чекланган ёки тўхтатилган. Ядровий қурол яратиш учун зарур бўлган плутоний ишлаб чиқариш реакторини қайтадан ишлаб чиқиш кўзда тутилган.
Келишувда БМТ ва Халқаро атом энергияси агентлиги Эрон ядровий объектларига кенг қамровли инспекция ўтказиши назарда тутилган. Ҳар қандай яширин ядровий фаолият аниқланса, халқаро жазо чоралари қўлланиши мумкинлиги белгиланган.
Бунинг эвазига АҚШ ва Европа Иттифоқи Эроннинг нефт экспорти, банк тизими ва бошқа иқтисодий соҳаларига қарши қўллаган санкцияларини босқичма-босқич олиб ташлаш мажбуриятини олган. БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан жорий қилинган санкциялар ҳам бекор қилинган. Эрон музлатилган 100 миллиард долларлик активларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган.








