15 сентябрдан бошлаб 1 кг 1-нав буғдой уни учун улгуржи сотиш нархи 1 400 сўм ҳамда қолипли ноннинг талаб ва таклиф асосида шакллантириладиган эркин бозор нархи бўйича сотилиши белгиланганидан бехабар одам Ўзбекистонда қолмади, менимча.
Шу ўринда кимдир ҳукуматнинг ушбу қарорини қўллаб-қувватламоқда, кимдир эса уни танқид қилмоқда. Ҳамма ўзича ҳақ.
Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, бундай оммабоп бўлмаган қарорлар турли давлатлар ҳукуматлари томонларидан фақатгина инкор этиб бўлмайдиган сабаблар мавжуд бўлганидагина қабул қилинади. Хўш, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ушбу қарорни қабул қилинишига қандай сабаблар таъсир кўрсатди?
Келинг, ҳиссиётларни ортда қолдириб, бу сабабларнинг илдизига қарайлик.
Авваламбор, ноннинг нархи охирги марта 2014 йилда оширилганди. Давлат 600 граммли қолипли ноннинг нархини 4 йил давомида ўзгаришсиз 650 сўм миқдорида сақлаб келган ва бу йўл билан аҳолининг кам таъминланган қатламларини ижтимоий қўллаб-қувватлаш чораларини амалга оширган. Ҳарқалай, бундан кўзланган мақсад шу эди.
Бироқ, бу йўл билан кўрсатилаётган ижтимоий ёрдам манзилли бўлмади, яъни бундай преференциядан кам таъминланган оилалар билан бир қаторда жамиятнинг ўрта даромадли аъзолари ҳам, бой қатламлари ҳам фойдаланиб келган (жамиятнинг айрим ўзига тўқ қатламлари нима мақсадларда арзон нондан фойдалангани – бу алоҳида масала).
Иккинчидан, ноннинг нархи ошиши негизида инкор қилиб бўлмайдиган иқтисодий қонунлар ётибди. Аниқроқ қилиб тушунтириш учун оддий арифметика усулларини қўллаймиз.
Маълумот учун: ҳисоб-китобларнинг қулайлигини таъминлаш ва тушунарли бўлиши учун буғдойдан ун олиш, ундан эса нон тайёрлаш билан боғлиқ иш ҳақи, электр энергияси, табиий газ, транспорт (ғаллани дон комбинатларига, унни нон заводларига ташиш), ичимлик суви ва бошқа харажатлар атайлаб ҳисобга олинмади.
Ҳозирги кунда 1 кг. буғдойнинг бозордаги энг арзон нархи 1 600 сўмни ташкил этади. Мутахассисларнинг маълумотларига кўра, 1 кг. буғдойдан ўртача 0,75 кг. ун маҳсулоти чиқади. Демак, 1 кг ун маҳсулотининг нархи 2 000 сўм атрофида бўлади (1 600 сўм / 750 гр *1 000 гр = 2 133 сўм, бироқ чиқадиган кепакни ҳам ҳисобга олиб, ўртача 2 000 сўм, деб ҳисоблайлик).
Лекин, ушбу буғдой унидан тайёрланадиган 1 кг қолипли ноннинг нархи ўртача 1 083 сўмни (650 сўм / 600 гр. * 1000 гр) ташкил этади. Шундан кўриниб турибдики,
