Ўзбекистоннинг асосий брендларидан бири ҳисобланган Самарқанд шаҳри UNESCO рўйхатидан чиқарилиши мумкинлиги ҳақидаги гаплар тарқалгани мамлакат, миллат тақдирига бефарқ бўлмаганларни хавотирга солгани аниқ. Шаҳарнинг тарихий қисмида амалга оширилган, амалга оширилаётган ва тўхтайдиганга ҳам ўхшамаётган қурилиш ишлари чиндан Самарқанд маданий мерослар билан боғлиқ энг обрўли рўйхатни тарк этишига сабаб бўлиши мумкин. Хўш, UNESCO рўйхатида туриш нимани англатади? Бу рўйхатда бўлиш бизга керак эмасми?
UNESCO ҳеч кимга буйруқ бермайди, қурилишларни ҳам тўхтатмайди
Сўнгги вақтларда Самарқанднинг тарихий қисмида амалга оширилаётган қурилишлар тўхташига UNESCO сабаб бўлаётган экан, бу халқаро ташкилот қуриб бўлинган уйларни бузишни талаб қиляпти деган гаплар тарқалди. Бу эса хато тушунча. UNESCO ҳеч қачон бирор мамлакатга бориб, фалон бинони бузасан, писдон бинони қурмайсан демайди. Агар этика меъёрларига амал қилмаса, ташкилот бу қадар обрўга эга бўлмасди. UNESCO шунчаки ўз рўйхатига киритилган мамлакатдаги тарихий бино олдида бошқа қурилиш бўлса, ўша янги қурилиш тарихий бинога халақит берса (яъни унга сояси тушса ёки тарихий бинодан баланд бўлиб қолса), «Жаноблар, мана бу қурилиш сабаб сизнинг шаҳрингиз бизнинг рўйхатдан чиқиши мумкин», деб огоҳлантиради холос.
UNESCO бирор мамлакат, шаҳар ёки объект ўз рўйхатида туриши учун қўпол қилиб айтганда «ўлиб-тирилмайди». Аксинча, мамлакатлар халқаро маданий меросларни ҳимоя қиладиган бу ташкилот рўйхатидан ўрин олиш учун йиллар давомида ҳаракат қилишади, буни шараф деб билишади. Масалан...
Ироқ Вавилонни (Бобил) UNESCO рўйхатига киритиш учун 40 йил ҳаракат қилди
Бугунги Ироқ ҳудудида жойлашган кўҳна Вавилон шаҳри харобалари 40 йил деганда UNESCO’нинг элит рўйхатига киритилди. Шу йил 5 июль куни Бокуда ўтказилган UNESCO йиғилишида Вавилон харобалари расман ташкилот рўйхатига киритилди. Ваҳоланки, Вавилон кўҳна дунё учун муҳим шаҳар бўлган. Аммо шундай кўҳна шаҳар ҳам Ироқнинг узоқ йиллик саъй-ҳаракатларидан кейингина UNESCO рўйхатига киритиляпти. Бизда эса одамлар бу рўйхатда туриш бизга нима беради деб юришибди.
Келинг, ўша бир гуруҳ одамлар орасида тарқалган «Бу рўйхатда туриш бизга нима беради?», деган саволга жавоб беришга ҳаракат қилиб кўрамиз. Биринчидан, бутун бошли шаҳарнинг UNESCO ҳимоясида бўлиши бу ўша шаҳарнинг тарихийлигини исботловчи ҳужжат! Эртага бирор сайёҳ замонавийлик жонига тегиб, тарихга саёҳат қилишни истаб қолса, UNESCO рўйхатига қарайди. Дунё тан олган бу ташкилот бежиз бу шаҳарларни ўз рўйхатига киритмаганини эси жойида сайёҳ тушунади.
Бундан ташқари, UNESCO рўйхатида туришнинг моддий манфаатдорлиги ҳам бор. Масалан, Суриянинг вайрона бўлган шаҳри Алеппонинг (Ҳалаб) қайта тикланиши учун UNESCO катта пул ажратди (рус нашрлари буни рад этганига қарамай). Ташкилот ўзининг жуда катта қамровли медиамаконида тасарруфидаги шаҳарлар, мамлакатлар ва объектларни реклама қилади.
Қачон объектлар UNESCO рўйхатидан чиқарилади?
Тарихий объектлар бир нечта сабабга кўра UNESCO рўйхатидан чиқарилиши мумкин. Улардан бири янги бинолар тарихий объектларга халақит беришидир. Бундан ташқари, мамлакатлар тарихий объектларга эътибор беришмаса, UNESCO ўша мамлакат расмийлари билан учрашади ва шунда ҳам етарли чора кўрилмаса, объектлар рўйхатдан чиқарилади. UNESCO’да ўзига хос «қизил рўйхат» бор. Бу рўйхатга хароб ва таъмирталаб аҳволга келиб қолган тарихий жойлар киритилади. Агар бу рўйхатдаги биноларни таъмирлаш чораси кўрилмаса, улар рўйхатдан чиқарилади.
UNESCO рўйхатидан чиқарилиш ҳолати кўп кузатилмаган, чунки бу жиддий жараён. Биринчидан, ташкилот биноларни ўз рўйхатига олиши мураккаб жараён ва унга осон чиқариб юбориладиган бинолар киритилмайди. Иккинчидан, UNESCO ўз рўйхатидан бинолар ва шаҳарлар камайишини хоҳламайди, чунки бу ташкилотнинг мақсади жаҳондаги маданий меросларни ҳимоя қилиш, уларни рўйхатдан ўчириш билан қўрқитиш эмас.
Кремль ҳам рўйхатдан чиқиши мумкин бўлган...
UNESCO’нинг элит рўйхатидан чиқиш хавфи Россиянинг «юраги» Кремлни ҳам четлаб ўтмаганди. 2016 йилда очилган князь Владимирнинг Москвада ўрнатилган ҳайкали сабаб Кремль UNESCO тасарруфидан чиқиши мумкин бўлган объектлар қаторига кириб қолади. Ҳайкалнинг баландлиги дастлабки лойиҳага кўра 24 метр эди, аммо UNESCO бундай баландликдаги ҳайкалнинг сояси Кремлга тушиши боис уни пасайтиришни тавсия қилди. Россия ҳукумати эса UNESCO сўровини тўғри қабул қилиб, ҳайкалнинг баландлигини 17,5 метрга туширади. Шундан 16 метри ёдгорлик, 1,5 метр пойдеворни ташкил қилади. UNESCO тарихий бинолар атрофида ундан баланд иншоот бўлишини оқламайди, чунки бундай бино ёки ёдгорликларнинг кўплиги қадимий бинони тўсиб қўйиши мумкин. Бу эса унинг қадрини пасайтиради.
Рўйхатингиздан чиқараверинг, бизга кўприк керак
2009 йилда Германиянинг Эльба дарёси бўйида жойлашган Дрезден водийси UNESCO рўйхатидан чиқарилади. Аммо бунга маҳаллий аҳоли қаршилик қилмайди. Эльба дарёси устида кўприк қурилгани сабаб водий ташкилотнинг обрўли рўйхатидан чиқарилади, чунки кўприк водийнинг тарихий ландшафти ўзгаришига сабаб бўлади. Дрезден раҳбарияти бу қарорни ўзи қабул қилмайди. Халқ орасида кўприк қурилиши борасида референдум ўтказилади ва кўпчилик унинг қурилишини қўллайди, чунки бу қурилиш аҳолининг узоғини яқин қиларди. Шу тариқа UNESCO Дрезден водийсини ўз рўйхатидан чиқаради, аммо бундан Германия хафа бўлгани йўқ, чунки кўприк қурилиши халқнинг танлови эди.
Худди шунга ўхшаш муаммо Рейн дарёси бўйида ҳам кузатилганди. Германия ҳукумати дарё бўйидаги Лорелеи қалъаси олдида кўприк қуришни режалаштиради. Аммо тарихий ландшафтга халақит беради деган хулосага келган UNESCO қурилишни оқламайди ва лойиҳа бекор қилинади. Кўприк ўрнига ипли йўл қуриш таклифи эса ташкилот томонидан ижобий қабул қилинади.
UNESCO рўйхатидаги энг чуқур мерос
Дунёнинг энг чуқур кўли Байкал UNESCO рўйхатининг табиат дурдоналари бўлимидан ўрин олган. Байкалнинг атрофидаги қурилишлар ташкилотни доим хавотирга солиб келган. Айниқса кўл яқинида фаолият бошлаган қоғоз ишлаб чиқариш корхонаси Байкалга зарар етказа бошлайди. Шу боис, 2013 йилда ўз чиқиндиларини кўлга оқизадиган бу корхона ёпилади.
Битта ибодатхонага иккита мамлакатдан эшик
Таиланд ва Камбожа чегарасида жойлашган Шива ибодатхонаси «меники-меники» бўлиб узоқ йиллар икки мамлакатнинг тортишувига сабаб бўлади. Икки мамлакат ҳам уни ўзиники деб ҳисоблайди. Вазият шунчаликка борадики, 2008 йилда давлатлар ўртасида қуролли тўқнашув содир бўлади ва афсоналарда тўрт қўлли деб тасвирланадиган Шивага атаб қурилган ибодатхонага зарар етади. Оқибатда UNESCO ўз рўйхатидаги ибодатхонани хавф остида қолаётган объектлар рўйхатига киритади ва можарони ҳал қилишни тавсия қилади. Муаммога ўзига хос ечим топилади. Томонлар келишган ҳолда ибодатхонага ҳар икки мамлакатдан ҳам эшик қўйишади. Натижада Шива ибодатхонаси «доимий рўйхат»га қайтарилади.
UNESCO рўйхатидан чиқарилган биринчи объект
Жаҳон тарихий меросини ҳимоя қилувчи UNESCO рўйхатини биринчи бўлиб 2007 йилда Уммондаги қўриқхона тарк этади. Бу қўриқхонада антилопалар броконьерлар томонидан кўп марта овлангани аниқлангач, UNESCO уни ўз рўйхатидан чиқаради. Бу элит рўйхатни тарк этган илк объект бўлиб тарихда қолади.
АҚШ ва Исроил UNESCO’дан чиқиб кетган
2019 йилда АҚШ ва Исроил UNESCO’ни тарк этишга қарор қилган. Ҳар икки мамлакат ўз хоҳишига кўра рўйхатни тарк этади. Исроилнинг БМТдаги доимий вакили мамлакатнинг бу қарорини шундай изоҳлайди: «UNESCO тарихни доимий ўзгартириб келаётган ташкилот. Улар Исроилнинг Қуддус билан боғлиқлиги борасидаги маълумотларни ўчириб боришади. Бу ташкилотни яҳудийларни ўзига душман деб биладиганлар бошқаради». АҚШ ҳам Исроил-Фаластин зиддиятидаги фикрлар қарама-қаршилиги сабаб UNESCO’дан чиқиб кетади. Исроил қилган ишни АҚШ ҳам такрорлагани аслида ажабланарли нарса эмас.
Мамлакатнинг обрўси ҳар нарсадан муҳим
Ўзбекистон шаҳарларининг UNESCO рўйхатидан чиқиши мумкинлиги ҳақидаги хабарлар қурилишлар билан боғлиқ. Одамлар орасида юқорида айтганимиз каби UNESCO қурилган уйларни бузармиш деган гап кўпайган, аммо яна такрорлаймиз, бу ташкилот ҳеч бир мамлакатга буйруқ бермайди, аксинча давлатлар ўз объектлари UNESCO рўйхатига кириши учун ҳаракат қилишади, буни обрў деб билишади.
Самарқанд бу борадаги энг катта йўқотиш бўлиши мумкин ва келинг, мана шу шаҳар мисолида фикр юритсак. UNESCO Самарқанднинг тарихий қисмида амалга оширилаётган қурилишлар ташкилотни хавотирга солаётганини маълум қилди. Бунга жавобан тарихий қисмда қурилган белгиланганидан баланд бинолар бузилиши айтилди, лекин Самарқандда бузилади деган кўп қаватли уйларнинг бирортаси бузилганини кўрмадик. Ошиб борса, бузишни бошлагандек бўлиб тўхтатиб қўйишди. Ҳамма гаплар фақат гаплигича қолмоқда. Балки шаҳар раҳбариятига UNESCO рўйхатида туриш-турмаслигининг сариқ чақалик аҳамияти йўқдир, аммо бу мамлакатнинг обрўси учун жуда муҳим.
Мамлакат 4-5та оилани уйли қиламан деб бутун бошли тарихийлик номидан расман маҳрум бўлиши керак эмас. Биринчидан, тарихий қисмдаги янги қурилаётган уйларнинг нархи ўта қимматлигини инобатга олсак, уларни чиндан уйга эҳтиёжи борлар сотиб олиши амри маҳол. Иккинчидан, Самарқанд кичкина шаҳар эмас ва шаҳар ташқарисида хоҳлаганча уй қуриш мумкин. Бундан ташқари, шаҳарни тўрт томонга кенгайтириш мумкин ва бу керак бўлса яна бир шаҳар қуриш имконини беради.
Биз аввало ўз тарихимизни ҳурмат қилишимиз, уни қадрлашимиз керак. Шаҳарнинг тарихий қисми аниқ ажратиб кўрсатилиши ва у ерлар имкон борича ўзгача кўринишга келтирилиши керакки, кейинчалик бу ҳудудларда қурилиш қилиш ҳеч кимнинг хаёлига ҳам келмасин (албатта, агар биз UNESCO рўйхатида қолишни истасак). Яъни фалон ердан фалон ергача шаҳарнинг тарихий қисми ҳисобланади деб жамоатчиликка эълон қилиниши кўп муаммонинг олдини олади.
Юқорида бир нечта мисоллар билан UNESCO рўйхатига мамлакатлар қандай жиддий қарашларини кўрсатишга уриндик. Ишонинг, мамлакат учун энг асосийси халқаро майдондаги обрў. Атрофингизга қаранг, дунёнинг юзлаб мамлакатларидан одамлар келиб тарихий шаҳарларимизни томоша қилмоқда. Улар ўша пулга Дубайга, Туркияга ёки Мисрга бориб дам олиши ҳам мумкин, аммо нега шунча одам Ўзбекистонга сафар қилиш жуда қиммат бўлса-да, бизнинг шаҳарларга келмоқда?
Сайёҳлар биздаги 5 долларлик ҳам шароити йўқ, аммо 50 долларлик меҳмонхоналаримизда ётиш ёки биздаги тушунарсиз қурилишларни томоша қилиш учун келишмайди, бизда уларни ўзига тортадиган кўнгилочар жойлар, соҳиллар-у денгизлар ҳам йўқ. Бизда мақтанадиган фақат тарихимиз бор ва бу тарихни борича сақлаб қолишга интилишимиз керак. Майли, биз туризмдан миллиардлаб долларлар ишламайлик, майли биз ҳеч қачон туризм мамлакатига айланмайлик, аммо ўз келажагимиз учун тарихимизни сақлаб қолайлик. Биздан пала-партиш қурилган уйлар, тушунарсиз қурилишлар эмас, ўз ҳолича сақланган тарих, ҳашаматли бўлмаса-да, тарихни эслатадиган, ҳақиқий шарқнинг нафаси уфуриб турган шаҳарлар қолсин...
