Иқтисодиётда кутилмаган ўсиш ва пул ўтказмаларида янги қоидалар — ҳафта дайжести

Ўзбекистон “Тинчлик кенгаши”га қўшилди: шимолдаги ҳуружларга қарамай, кўп векторли ташқи сиёсат давом этмоқда. Иқтисодий ўсиш тезлашди, лекин...: аксар аҳоли учун самолётда учиш орзулигича қоляпти. Банк карталари бўйича янгиликлар: оддий қилиб айтганда, нима ўзгаради? Эски машиналарга тақиқ, сунъий интеллектга оид жавобгарлик ва пасайиши кутилаётган дори нархлари...

Ортда қолган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид асосий хабарлари – Kun.uz дайжестида.

2025 йилги ЯИМ ўсиши – 7,7 фоиз

Ўзбекистонда 2025 йилги иқтисодий ўсиш барча прогнозларда айтилганидан ҳам каттароқ бўлиб чиқди. Статистика қўмитаси тақдим этган дастлабки маълумотларга кўра, ўтган йили мамлакат ялпи ички маҳсулот 7,7 фоизга ошган. Маълумот учун, ҳукумат ноябр ойининг охирги ҳафтасида ҳам йиллик ўсиш роппа-роса 7 фоиз бўлишини кутаётган эди.

Расмий статистикага кўра, Ўзбекистон иқтисодиётининг 2025 йилги ҳажми 1 квадриллион 850 триллион сўмга етган. Бу – ўртача курс бўйича 147 млрд доллар демакдир. Жон бошига ЯИМ – 48,4 млн сўм ёки 3845 доллар. Иқтисодчилар бундай юқори ўсишни олтин нархи, инвестициялар оқими ва давлат харажатларининг ортиб бораётгани каби омиллар билан боғлаяпти.

Инфляция эса 7,3 фоизга тушгани қайд этилди. Ўтган йили озиқ-овқатлар 5,5 фоизга, ноозиқ-овқат товарлар 5,1 фоизга қимматлаган бўлса, хизматлар инфляцияси 13,9 фоиз бўлган. Муҳим озиқ-овқатлардан суяксиз мол гўшти 25 фоизга қимматлагани эътиборга молик. Расмий статистикадан фарқли ўлароқ, Марказий банк сўровида қатнашган ўзбекистонликлар ўтган йили 12 фоизлик инфляцияни ҳис қилганини билдирган. Хусусан, Тошкент шаҳрида яшовчилар 2025 йилда нарх-наво 14 фоиздан кўпроққа ошганини айтяпти.

Бу ҳафта Uzbekistan Airports компанияси ҳам ўтган йилги фаолияти бўйича айрим рақамларни тақдим этди. Унга кўра, 2025 йилда Ўзбекистон аэропортларидаги рейслар 14 фоизга ошиб, 129 мингтага етган; аэропорт хизматидан фойдаланган йўловчилар сони эса 15 фоизга кўпайиб, 15,5 миллион нафарни ташкил этган. Таққослаш учун, 20,4 миллион аҳолига эга Қозоғистон аэропортлари 2025 йилнинг 10 ойида 26,6 млн йўловчига хизмат кўрсатган.

Айнан авиациядаги рақамларга алоҳида тўхталаётганимиз бежиз эмас. Чунки иқтисодий ўсиш бевосита аҳоли турмуш даражасида, хусусан самолётда учишга қурби етадиган аҳоли қатламининг кенгайиб боришида ҳам акс этиши керак. Uzbekistan Airports келтирган маълумотлардан парвозга қурби етаётган ватандошлар сонини англаб бўлмайди, лекин мулоҳаза қилиш учун айрим рақамлар йўқ эмас. Расмий статистикага кўра, ўтган йили маҳаллий ва хорижий авиачипталар нархи қарийб 22 фоизга қимматлашган. 9 ойлик якунлари бўйича жон бошига аҳоли даромадларининг номинал ўсиши эса, қарийб 16 фоизни ташкил этган. Бундан келиб чиқилса, 2025 йилда ўртача ўзбекистонликнинг авиачипта харид қилиш қобилияти пасайган ёки энг камида ошмаган бўлиши мумкин.

P2P ўтказмалар бўйича янги қоидалар

Агар одамлар ўртасида банк картаси орқали пул айланмасининг қанчалик эркин, осон ва тезлигини баҳоловчи рейтинг тузилса, Ўзбекистон шак-шубҳасиз энг юқори ўринларда турган бўларди. Шундай шароитда, фирибгарлик билан боғлиқ кибержиноятлар сонининг кескин ўсиши – расмийларни бу борада муайян ўзгаришлар қилишга мажбурлаяпти.

Чоршанба куни жисмоний шахсларга онлайн шаклда молиявий хизматлар кўрсатишда фирибгарлик ҳолатларининг олдини олишга қаратилган Марказий банк низоми давлат рўйхатидан ўтказилди. Ҳужжат 3 ойдан кейин кучга киради.

Маълумки, ҳозир банклар ва тўлов ташкилотларининг иловаларига мутлақо бегона одамларнинг ҳам картасини улаб ишлатиш мумкин – картанинг SMS-хабарнома хизмати ёқилган телефон рақам фойдаланувчининг рақами билан мос келса бўлгани. Янги низом билан, ана шу доира тораядиган бўлди: энди фойдаланувчи иловага фақат ўзининг ва яқин қариндошининг номидаги картани улай олади. Узоқ қариндошлар ёки бегоналарнинг картасини эса бириктириб бўлмайди. Афтидан, бу қоида – картасидан фойдаланиш имконини фирибгарларга сотадиган “дроппер”ларга қарши қаратилган.

Бундан ташқари, эндиликда жисмоний шахслар банк ёки тўлов ташкилотининг иловасидан рўйхатдан ўтаётганда, фақат ўзининг номидаги SIM-картадан фойдалана олади. Агар SIM-карта бошқа одамнинг номида бўлса, фойдаланувчини рўйхатдан ўтказиш рад этилади. Қолаверса, иловага янги картани уламоқчи бўлсангиз, шунчаки SMS-кодни киритишнинг ўзи етарли бўлмайди: энди карта улаш учун Face-ID'дан ўтиш ҳам керак.

Янги қоидаларга кўра, фойдаланувчи ўз аккаунтига бошқа смартфондан кирса ёки паролни қайта тикласа, аккаунтга уланган барча банк карталари иловадан узилади ва молиявий операциялар тарихи ўчиб кетади. Шундан кейин картани бошқатдан бириктириш учун биометрик идентификациядан ўтиш ва молиявий операция бажариш учун 1 соатлик “музлаш” даврини кутишга тўғри келади. Агар бирор бир амалиётни тасдиқлаш учун телефонга юборилган SMS-код 3 марта нотўғри киритилса, фойдаланувчининг иловадаги ҳаракатлари 15 дақиқага чеклаб қўйилади. SMS-код фақат рақамлардан эмас, ҳам рақамлар, ҳам ҳарфлар аралашмасидан иборат бўлади.

Низомга онлайн кредитлар бўйича ҳам муҳим қоида киритилди. Унга кўра, агар фуқаронинг номига онлайн кредит фирибгарлик натижасида олинган бўлса ва у терговчи, прокурор ёки суд томонидан жабрланувчи деб эътироф этилса, банк бу ҳолат бўйича жабрланувчини тинч қўйиши керак. Кутилмаларга кўра, бу қоида банкларнинг масъулиятини оширади, чунки энди улар пул йўқотмаслик учун қарзни айнан мижознинг ўзи сўраётганига янаям кўпроқ ишонч ҳосил қилиши керак. Албатта, агар банк: “Ҳеч қанақа фирибгарлик бўлмаган, қарзни фуқаронинг ўзи олган” деб ҳисобласа, тегишли тартибда баҳслашиш ҳуқуқига эга.

Ҳафта давомида финтех соҳасига оид яна бир жиддий янгилик парламентда янгради. Бир пайтлар Telegram, Instagram, YouTube каби энг машҳур платформаларнинг Ўзбекистонда блоклаб қўйилишига сабаб бўлган “Шахсга доир маълумотлар тўғрисида”ги қонуннинг ўша машҳур моддаси ваниҳоят ўзгартириляпти. Сешанба куни депутатлар тегишли қонунни қабул қилиб, Сенатга юборди. Юмшатишларга кўра, шахсга доир маълумотларнинг айрим турларини хорижда ҳам сақлаш ва қайта ишлашга рухсат берилади.

Бу ўзгариш – рақамли иқтисодиёт ривожига тўсиқлардан бирини олиб ташлайди ва Ўзбекистоннинг жаҳонга очилишида яна бир қадам бўлади: масалан, Apple Pay ва Google Pay'нинг юртимизга кириб келишига йўл очилади.

Дугин – Ўзбекистон суверенитетига қарши

Россияда Марказий Осиё суверенитетига очиқчасига қарши чиққан пропагандачилар сафига мафкурачи Александр Дугин ҳам қўшилди. Унинг умумлаштириб ўтирмай, аниқ қилиб Ўзбекистон номини тилга олган уйдирмаси янграган пайтда, Владимир Соловёвнинг Марказий Осиёда ҳам махсус ҳарбий амалиёт ўтказиш ҳақидаги бир неча кун олдинги таҳдиди ҳали совиб улгурмаган эди.

Соловёвга ўхшаб, Дугин ҳам Кремлга жуда яқин шахслардан. У ўз чиқишида “миллий давлатлар даври тугагани” ҳақида сафсата сўқиб, агар Марказий Осиёни Россия назорат қилмаса, бу ҳудудни ё Ғарб, ё Хитой эгаллашини иддао қилди.

“Шу сабабли суверен Арманистон ёки суверен Грузия ёки суверен Озарбойжон, суверен Қозоғистон, суверен Ўзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон мавжудлигига рози бўлиб бўлмайди. Ушбу янги моделда ҳеч қандай суверен нарса мавжуд бўлиши мумкин эмас. Тамом, суверенитет тугади, миллий давлатлар ўтмишда қолди”, – деди Дугин.

Ташқи ишлар вазирлиги бу баёнотни ҳам оммавий маконда жавобсиз қолдирди. Лекин дипломатларимиз, кейинроқ пайдо бўлган бошқа бир ҳолатни эътиборсиз қолдирмади: вазирнинг матбуот котиби Аҳрор Бурҳонов боксчи Руслан Чагаевнинг Николай Валуевга жавобини ўз каналида улашишни лозим топди (пост ҳозирда ўчирилган).

Гап шундаки, Соловёв ва Дугиннинг баёнотларидан кейин, Telegram-каналларда Россия Давлат Думаси депутати Николай Валуевнинг видеоси тарқалди. Бу видеонинг ҳақиқийлиги ҳозирча тўла тасдиқланмаган, айрим манбалар уни сунъий интеллект маҳсули бўлиши мумкинлиги айтяпти. Видеода собиқ боксчи “Россияни ҳали кўп махсус ҳарбий операциялар кутаётгани”ни айтиб, Дугиннинг гаплари “100 фоиз тўғри” эканини таъкидлайди.

Ўз вақтида Валуевни рингда мағлуб этиб шов-шув кўтарган боксчимиз Руслан Чагаев бунга жавобан, агар видео ҳақиқий бўлса, собиқ рақибини яна жангга чорлашини билдирди.

“Аши пайтда унга теккан зарбалар энди таъсир қиляпти, шекилли... Валуевнинг калласини жойига қўйиш учун яна бир жанг керак бўлса, мен тайёрман”, деди Чагаев.

Туркиядаги учрашувлар ва “Тинчлик кенгаши”га аъзолик

Акиллаётган оғизларга нисбатан вазминликни афзал кўраётган расмий Тошкент, айни пайтда кўп векторли сиёсатини давом эттиряпти ва бу сиёсатдан воз кечмаслигини очиқ кўрсатяпти. Жорий ҳафтада Ўзбекистон ташқи ишлар, ички ишлар ва мудофаа вазирлари ҳамда ДХХ раиси Туркияда бўлиб қайтди. Улар президент Эрдўғаннинг қабулида бўлди; ўз ҳамкасблари билан икки томонлама музокаралар ўтказди.

Ташриф доирасида Анқарада Ўзбекистон–Туркия Қўшма стратегик режалаштириш гуруҳининг 4-йиғилиши бўлиб ўтди; идоралараро келишувлар имзоланди. Хусусан, Мудофаа вазирликлари ўртасида 2026 йил учун ҳарбий ҳамкорлик режаси тасдиқланди. Ўзбекистон томонининг баёнотига кўра, Туркия мудофаа саноати ва ҳарбий тажрибаси Ўзбекистон армиясининг салоҳиятини оширишда муҳим ўрин тутади.

Ўзбекистон АҚШ президенти Доналд Трампнинг “Тинчлик кенгаши”га қўшилгани – кўп векторли ташқи сиёсатнинг яна бир тасдиғи бўлди. Пайшанба куни президент Шавкат Мирзиёев Швейцариянинг Давос шаҳрига сафар қилиб, кенгаш низомини имзолади. Низомга жами 20 та давлат, хусусан Қозоғистон, Озарбойжон, Туркия ва бошқа бир қатор мусулмон давлатлари ҳам имзо чекди.

Ғазода тинчлик ўрнатишга қаратилган “Тинчлик кенгаши” – президент Трампнинг ноёб шахсиятига боғлиқ бўлиб, кўпроқ декларатив хусусиятга эга экани айтиляпти. Сиёсатшунос Камолиддин Раббимовга кўра, бу кенгашга қўшилиш Ўзбекистон зиммасига бирор-бир оғир масъулиятни юкламайди, шунчаки ҳозирги АҚШ маъмурияти билан алоқалар илиқ сақланиб қолишини таъминлайди холос.

Президент маслаҳатчиси Абдулазиз Комилов бу борада изоҳ бераркан, учта омилни санаб ўтди.

“Савол туғилади: биз нима учун бу ташаббусни қўллаб-қувватладик? Биринчидан, хавфсизлик нуқтайи назаридан, албатта, бизнинг манфаатларимиз бор. Иккинчидан, кенгаш олдида турган вазифалар, мақсадлар бизнинг ташқи сиёсатимизнинг асосий тамойилларига тўлиқ жавоб беради ва мос келади. Учинчидан, ҳақиқатдан ҳам бу минтақада жуда жиддий ҳаётий манфаатларимиз бор”, – дея тушунтирди Камилов.

Бу ҳафта яна нималар рўй берди?

Ишлаб чиқарилганига 50 йилдан ошган автомобилларга тақиқ киритиляпти. Сешанба куни имзоланган ҳукумат қарорига асосан, 1 февралдан бошлаб “ёши” 50 дан ошган транспорт воситаларидан фойдаланиш ва уларни қайта рўйхатдан ўтказиш тақиқланади ва улар давлат рўйхатидан чиқарилади. Расмийларга кўра, Ўзбекистонда бундай автоларнинг сони 88 мингтага яқин бўлиб, улар техник ва экологик талабларга жавоб бермайди. Алоҳида ҳолларда, ярим аср яшаб қўйган машиналар антиквар деб топилади ва уларга “ANT” ҳарфли янгича авторақам берилади. Бундан ташқари, юридик шахсларга тегишли таксиларнинг авторақамида “TTT” ҳарфлари бўлиши кераклиги белгилаб қўйилди.

Ўзбекистонда 2 мингта дорининг улгуржи нархлари пасайтирилди. Бу ҳақда Фармацевтика агентлиги директори Абдулла Азизов президент ҳузуридаги тақдимотдан кейин берган интервюсида маълум қилди. Азизовга кўра, декабр ойида 2 мингта дорининг референт нархлари ўртача 40-60 фоизга пасайган ва бу дорихоналардаги чакана нархларда 1 мартдан бошлаб акс этади. Фармагентлик раҳбарига кўра, йил охиригача яна 4 мингта импорт дори арзонлаштирилади ва шу билан жами 6 мингта препаратнинг нархи пасаяди. Жорий йилда электрон рецепт тизимига тўлиқ ўтиш ҳам кўзда тутилган.

Шахснинг қиёфасини сунъий интеллект ёрдамида ноқонуний ўзгартириш – энди жавобгарликка сабаб бўлади. Тегишли қонун 21 январдан бошлаб кучга кирди. Унга кўра, шахсга доир маълумотларга сунъий интеллект ёрдамида ноқонуний ишлов бериш – ҳуқуқбузарлик қуролини мусодара этган ҳолда, БҲМнинг 50 бараваридан 100 бараваригача, яъни камида 20 млн 600 минг сўм, кўпи билан 41 млн 200 минг сўм жаримага сабаб бўлади. Депутатлар берган маълумотга кўра, 2024 йилда сунъий интеллект ёрдамида сохталаштириш билан боғлиқ 3553 та ҳолат қайд этилган. Қонун билан, шунингдек, юридик аҳамиятга эга қарорларни қабул қилишда фақатгина сунъий интеллект берган хулосаларга таяниш ман этилди.

Андижон вилояти ҳокимининг 7 йилга қамалган собиқ ўринбосари 14 ой ўтиб озодликка чиқди. Гап – имтиёзли кредит маблағларини талон-торож қилишда айбланган Ботиржон Ҳамроев ҳақида кетяпти. У 2024 йил 14 октябр куни коррупцион жиноятда гумонланиб қамоққа олинган, кейинроқ 7 йилга озодликдан маҳрум этилган эди. Kun.uz'нинг аниқлашича, собиқ мулозим 2025 йил 26 декабр куни озодликка чиққан. Шу куни апелляция суди етказилган зарар қоплангани муносабати билан Ҳамроевга тайинланган жазони енгиллаштирган ва тайинланган янги жазо аллақачон ўтаб бўлинган деб ҳисобланиб, у суд залидан озод этилган.

Россиялик генерални ўлдиришда айбланган Ўзбекистон фуқаросига ҳукм ўқилди. Москвадаги ҳарбий суд Ўзбекистон ватандоши Аҳмаджон Қурбоновни генерал Игор Кирилловнинг ўлимига сабаб бўлган терактда айбдор деб топди ва уни умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилди. Қолган 3 нафар айбланувчига 18 йилдан 25 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Суд ҳужжатларида Қурбонов нариги 3 кишидан фарқли равишда, айбини тўлиқ тан олгани айтилади. Бундан ташқари, жорий ҳафтада Дубай суди 9 нафар Ўзбекистон ватандошига нисбатан ҳукм чиқарди. Улар ўтган йили апрелда оммавий муштлашув содир қилишда айбланиб, 8 нафари умрбод, 1 нафари эса 25 йилга озодликдан маҳрум қилинди.

Муаллиф – Комрон Чегабоев
Дастур бошловчиси – Бобур Акмалов
Тасвир устаси – Шоҳруз Абдурайимов
Сурдотаржимон – Эъзоза Аҳмедова