Солиқ органларининг P2P мониторинги қанчалик қонуний?

Солиқ қўмитасининг ҳаракатлари бир муҳим саволни ўртага ташлайди: ушбу маълумотлар банклардан солиқ органларига қандай тартибда ва қандай ҳуқуқий асос билан тақдим этилмоқда?

“Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 11-моддасига кўра, банк сирини ташкил этувчи маълумотлар солиқ органларига банк мижозига солиқ солиш масалаларига тааллуқли ҳолларда қонунчиликка мувофиқ тақдим этилади.

Калит ибора — “қонунчиликка мувофиқ”. Қайси қонунчилик? Қайси норматив-ҳуқуқий ҳужжатга мувофиқ? Қайси тартиб бўйича?

Айнан шу саволни ҳуқуқий нуқтайи назардан таҳлил қилиш — мазкур мақоланинг мавзусидир.

Қабул қилинмаган тартиб

Солиқ кодексининг 134-моддаси 5-қисмида: “Солиқ органи томонидан банкка сўров юбориш шакли ва тартиби ҳамда банклар томонидан солиқ органларининг сўровларига кўра ахборот тақдим этиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади” деб ёзилган.

Бу – қонун чиқарувчи ўзи белгилаб қўйган қоидадир. Эътибор беринг, қонун чиқарувчи (Олий Мажлис) бу масалада иккита муҳим қоидани ўрнатган:

Биринчиси: банклар томонидан солиқ органларига маълумот тақдим этилади (134-модданинг умумий мажбурияти).

Иккинчиси: бу қандай амалга оширилиши Вазирлар Маҳкамаси қарори билан белгиланади (134-модданинг 5-қисми).

Демак, қонун чиқарувчи ўзи бу масаланинг муҳимлигини тан олган ва уни шунчаки техник масала эмас, балки алоҳида расмий тартибни талаб қиладиган масала деб баҳолаган. Шу боис, у аниқ тартибни ўзи ёзмасдан, ижро ҳокимияти – Вазирлар Маҳкамасига топширган.

Бироқ Вазирлар Маҳкамасининг бундай қарори ҳозирги вақтгача қабул қилинмаган.

Ҳолат қуйидагича шаклланади: қонунда мажбурият бор, тартиб ишлаб чиқилиши шарт деб ёзилган, лекин тартибнинг ўзи йўқ. Бундай шароитда банк томонидан фуқаронинг банк сирини ташкил этувчи маълумотлари солиқ органига тақдим этилиши қанчалик қонуний?

Жавоб беришдан олдин бу тартиб қандай қабул қилиниши керак бўлганини ва мавжуд ҳолатнинг ҳуқуқий пойдеворини кўриб чиқамиз.

Бундай тартиб қандай қабул қилиниши керак эди?

Алоҳида таъкидлаш зарур: Солиқ кодексининг 134-моддаси 5-қисмида назарда тутилган Вазирлар Маҳкамаси қарори – оддий идоравий буйруқ эмас. “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг қонуни бундай ҳужжатни қабул қилишнинг жараёнини белгилаб қўйган.

Ушбу жараён қуйидаги мажбурий босқичларни ўз ичига олади.

1-босқич — қарор лойиҳасини ишлаб чиқиш.

2-босқич — лойиҳанинг омма муҳокамасига қўйилиши. Қонунга кўра, фуқаро ҳуқуқларига дахлдор лойиҳалар омма муҳокамасига мажбурий равишда қўйилиши керак. Банк сири ва шахсга доир маълумотларга тегишли лойиҳа айнан шундай тоифага киради.

3-босқич — фуқаролар, нодавлат тижорат ва нотижорат ташкилотлари, экспертлар, манфаатдор тарафлар томонидан эътирозлар ва таклифлар тақдим этилиши.

4-босқич — қабул қилинган эътирозларнинг кўриб чиқилиши ва ҳар бирига асосли муносабат билдирилиши (қабул қилиш ёки асосли инкор этиш).

5-босқич — Адлия вазирлиги ва бошқа ваколатли органлар томонидан ҳуқуқий ва коррупцияга қарши экспертизадан ўтказилиши;

6-босқич — тартибга солиш таъсирини баҳолаш: лойиҳанинг тадбиркорликка, иқтисодиётга, фуқаро ҳуқуқларига таъсирини ҳисоблаб чиқиш;

7-босқич — лойиҳанинг манфаатдор давлат органлари билан мажбурий тартибда келишилиши.

8-босқич — ваколатли орган томонидан қабул қилиниши, расмий эълон қилиниши ва қонунчилик маълумотлари миллий базасида рўйхатдан ўтказилиши.

Ушбу барча босқичлардан ўтган ва қонуний кучга кирган ҳужжат ҳуқуқий тартиб сифатида тан олинади ва амалда қўлланиши мумкин.

Ҳозирги вазиятда фуқаро ҳуқуқларига жиддий дахлдор бўлган ушбу масала бўйича қарор лойиҳаси омма муҳокамасига қўйилмаган, эътирозлар йиғилмаган, кўриб чиқилмаган, экспертизалардан ўтказилмаган ва қабул қилинмаган.

Ҳуқуқий пойдевор: классик принциплар нима дейди?

Энди, ҳуқуқшунослик нуқтайи назаридан. Юқорида келтирилган ҳолат, яъни давлат органининг моддий ваколати мавжуд, лекин процессуал тартиби белгиланмаган – бу Рим ҳуқуқидан буён мавжуд бўлган ва замонавий ҳуқуқда тўлиқ амал қиладиган классик принциплар билан тавсифланади.

Давлат органининг ваколати икки норматив асос билан биргаликда амал қилади: моддий норма (ваколатнинг ўзини белгиловчи қоида) ва процессуал норма (ваколатни амалга ошириш тартибини белгиловчи қоида).

Бу икки элемент бир-биридан ажратиб бўлмайдиган бирликни ташкил қилади.

Lex imperfecta — тугалланмаган қонун. Бажариладиган ҳаракатни белгилайдиган, лекин уни қандай амалга ошириш механизмини белгиламаган қонун. Бундай қонун юридик жиҳатдан амал қилади, лекин амалда мустақил қўлланиши учун механизм шарт.

Lex dubia non obligat — шубҳали қонун мажбур қилмайди. Бажариш тартиби номаълум бўлган мажбурият ижро этилиши мумкин эмас. Субъект мажбуриятнинг чегараларини билмаса, тўлиқ ижро қилишнинг ўзи мумкин эмас.

In dubio contra fiscum — шубҳалар фуқаро фойдасига. Ушбу принцип Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 13-моддасида бевосита мустаҳкамланган: “Қонунчилик ҳужжатларидаги барча бартараф этиб бўлмайдиган қарама-қаршиликлар ва ноаниқликлар солиқ тўловчининг фойдасига талқин қилинади”.

Юқорида келтирилган принциплар биз кўриб чиқаётган масалага қай тарзда татбиқ қилинади?

Солиқ кодексининг 134-моддаси банк ва солиқ органи орасидаги маълумот алмашуви мажбуриятини белгилайди – бу моддий норма. Бироқ ушбу мажбуриятнинг қандай амалга оширилиши Вазирлар Маҳкамаси қарорига ҳавола қилинган. Ҳавола қилинган қарор қабул қилинмаган экан, моддий норма ўзининг процессуал ифодасини топа олмайди. Бу – lex imperfecta ҳолатидир.

Бундай ҳолатда қуйидагича ҳуқуқий хулосаларга келиш мумкин:

• Lex dubia non obligat принципига кўра, шубҳали тартиб тўлиқ мажбурият юклай олмайди.

• In dubio contra fiscum принципига кўра, барча ноаниқликлар фуқаро фойдасига ҳал қилинади.

• Procedural ultra vires доктринасига кўра, қонун белгилаган тартиб бўлмаган ҳолда амалга оширилган ҳаракат ҳуқуқий кучга эга эмас.

Бу ерда яна бир муҳим жиҳатни таъкидлаш керак. Солиқ кодексининг 134-моддаси фуқаронинг банк сирини ташкил этувчи маълумотларига тегишли. Яъни пластик карта операциялари, тўловлар, қолдиқлар, контрагентлар шулар жумласидан. Бу маълумотлар орқали фуқаронинг шахсий ҳаёти, иқтисодий фаолияти, ҳатто соғлиғининг ҳолати ҳақида хулоса чиқариш мумкин. Шу боис ушбу маълумотларни узатиш – оддий маъмурий ҳаракат эмас, балки конституциявий ҳуқуқларга – шахсий ҳаёт дахлсизлигига, ёзишмалар сирига тегишли амаллардир. Бундай аҳамиятли соҳада процессуал аниқлик – талаб эмас, балки шартдир.

Хулоса

Банклар томонидан шахсга доир маълумотларни тақдим этиш тартиби қабул қилинмагани сабабли, банклар томонидан фуқароларнинг ушбу маълумотлари солиқ органларига тақдим этилмаслиги лозим деб ҳисоблаймиз.

Сабаби Солиқ кодексининг 134-моддаси 5-қисми Вазирлар Маҳкамаси қарорига ҳавола қилган, аммо бу қарор ҳозирги кунгача қабул қилинмаган. Демак, моддий норма ўзининг процессуал ифодасини топа олмаган.

Шу боис, ушбу тартиб қонун белгилаган йўл билан, яъни маълумотларни очиқлаш тартиби тўғрисидаги лойиҳа ишлаб чиқилиб, омма муҳокамасига қўйилиб, эътирозлар кўриб чиқилиб, ҳуқуқий ва коррупцияга қарши экспертиза ўтказилиб, ижтимоий муносабатларга таъсири ўрганилиб, расмий эълон қилиниб, амалиётга жорий қилингунга қадар, банклар ўз мижозларининг шахсий ҳаётига ҳақидаги маълумотларни солиқ органларига тақдим этиш бўйича ҳаракатдан тийилиши лозим.

Тартиб қандай талабларни қамраб олиши керак эди?

Қонунчиликдаги “оқ доғлар”ни аниқлаш масаланинг бир тарафи бўлса, ушбу “оқ доғлар”ни бартараф этиш унинг иккинчи тарафидир. Бизнинг фикримизча, банклар ва солиқ органлари ўртасида банк сирини ташкил этувчи маълумотлар алмашувини тартибга солувчи Вазирлар Маҳкамаси қарори қуйидаги асосий жиҳатларни қамраб олиши лозим. Уларнинг ҳар бири – техник тафсилот эмас, балки “Банк сири тўғрисида”ги ва “Банклар ва банк фаолияти тўғрисида”ги қонунларнинг ўзи талаб қиладиган ҳуқуқий мажбурий шартдир.

1. Банк сирини ташкил этувчи маълумотлар таркиби ва уларнинг алоҳида тоифалари. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 3-моддасида банк сирини ташкил этувчи маълумотлар санаб ўтилган: мижоз операциялари, ҳисобварақлари, омонатлари; банк хизматлари кўрсатиш муносабати билан олинган маълумотлар; сейф ва биноларда сақланган мол-мулк ҳақидаги маълумотлар; банклараро операциялар бўйича маълумотлар. Тартибда ушбу тоифалардан қайси бирлари ва қандай ҳажмда сўров объекти бўла олиши аниқ белгиланиши керак.

2. Маълумот узатиш канали ва унинг ҳимояси. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 7-моддаси банк сирини муҳофаза қилиш мажбуриятини белгилайди. Лекин муҳофазанинг техник стандартлари белгиланмаган. Тартибда: махсус ҳимояланган портал ёки давлат хизматлари ягона платформаси орқали узатиш, шифрлаш стандартлари, сертификатлаш талаблари, маълумотларнинг ҳам узатилаётганда, ҳам сақланганда ҳимояланиши кўрсатилиши керак.

3. Маълумот узатиш ва қабул қилишга ваколатли шахслар. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 6-моддаси ошкор қилишни тақиқлайди ва бунинг мажбуриятини аниқ шахсларга юклайди. Тартибда: банк томонидан ва солиқ органи томонидан ваколатли шахсларнинг рўйхати, уларнинг электрон рақамли имзо орқали идентификацияланиши, шахсий жавобгарлик чегаралари белгиланиши керак.

4. Сўровнинг мажбурий реквизитлари. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 11-моддасида солиқ органлари маълумотларни “солиқ солиш масалаларига тааллуқли ҳолларда” сўраши мумкинлиги айтилган. Бироқ “тааллуқлилик” қандай тасдиқланиши белгиланмаган. Тартибда сўровнинг мажбурий реквизитлари аниқ кўрсатилиши керак: солиқ нaзорати шакли, унинг рақами, санаси, мижознинг қайси солиқ масаласига дахлдорлиги, маълумот сўрашнинг асоси, ва ваколатни тасдиқловчи хужжатлар.

5. Маълумот ҳажмининг мутаносиблиги. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 15-моддаси тақдим этиш чегарасини белгилайди, лекин чегаранинг ўзи аниқ кўрсатилмаган. Тартибда: қанча давр учун ва қандай ҳажмда маълумот сўралиши, мутаносиблик чегараси, мақсадга мувофиқлик принципининг қўлланиши аниқлаштирилиши керак. Бу – Конституция даражасидаги аҳамиятли масала, чунки банк сирига доир маълумотлар, бу фуқаронинг ҳаёти ҳақидаги маълумотлардир. Шахсий ҳаётга тааллуқли маълумотлардан фойдаланиш эса шахсий ҳаётга аралашув демакдир.

6. Жавоб шакли. Жавоб қандай форматда (шифрланган, архив) тақдим этилади? Маълумотларнинг яхлитлиги қандай таъминланади? Узатилган маълумотларнинг ўзгартирилмагани қандай кафолатланади?

7. Сўровни рад этиш ҳолатлари. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 16-моддаси банкнинг тақдим этишни рад қилиш ҳуқуқини тан олади. Тартибда: банк рад этиш ҳуқуқига эга бўлган аниқ ҳолатлар, рад этиш жараёни, рад этилган сўровнинг кейинги ҳаракатлари белгиланиши керак.

8. Сўровлар ҳисоби ва изи. Ҳар бир сўров ва жавобнинг қайси тизимда қандай қайд этилиши, сақланиш муддати, мустақил аудит ўтказиш имконияти, мижознинг ўз маълумотларига оид сўровлар журнали (реестр)га кириш ҳуқуқи белгиланиши керак. Бу – банк сирини амалда муҳофаза қилишнинг асосий воситасидир.

9. Маълумотдан фойдаланиш чегараси. Солиқ органи олган маълумотдан фойдаланиш мақсадларининг чегараси, бошқа органларга ўтказиш бўйича чеклов, сақлаш муддати, кафолатли йўқ қилиш тартиби.

10. Фуқаронинг хабардор бўлиш ҳуқуқи. Фуқаронинг ўзига оид сўровлар ҳақида қандай йўл билан билиб олиш ҳуқуқи, шахсий кабинет орқали маълумот олиш имконияти, сўровлар журналига киришнинг тартиби белгиланиши керак.

11. Шикоят ва ҳуқуқий ҳимоя йўли. “Банк сири тўғрисида”ги қонуннинг 17-моддаси низоларни ҳал қилишни умумий тарзда қайд этади. Тартибда: ноқонуний сўровга қарши шикоят қилиш йўли, шикоятни кўриб чиқувчи орган, муддатлар, зарарни тиклаш тартиби, суд тартибидаги ҳимоя имконияти аниқлаштирилиши керак.

Юқоридаги ўн битта жиҳат – банк сирини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий пойдеворларидир. Уларсиз амалга оширилаётган маълумот алмашуви – техник жиҳатдан мумкин бўлса-да, ҳуқуқий жиҳатдан мукаммал асосга эга эмас.