Биз тўрт йил давомида қўйилган 61 мингдан ортиқ машиналар сотувига оид эълонларни таҳлил қилдик. Таққосланадиган барча 90 та гуруҳда автомобиллар нархи пасайган, медиан пасайиш эса тахминан 33,5% ни ташкил этган.
Гап фақат автомобилларнинг ёшида эмас. Нархларнинг сезиларли қисми бозорнинг ўзгариши, яъни бозорнинг ўзи арзонлашгани билан боғлиқ.
Машинанинг эскириши билан бутун бозордаги нархлар пасайишини ажратишга ҳаракат қилдик
2023 йилдаги автомобилнинг ўртача нархини олиб, уни 2026 йилдаги ўртача нарх билан солиштиришнинг ўзи етарли эмас.
Бозор таркиби доимо ўзгариб туради. Бир йил кўпроқ янги Cobalt сотилса, бошқа йилда эски Matiz’лар кўпроқ сотилиши мумкин. Автомобилларнинг моделлари, ёши ва эълонлар сони ҳам ўзгаради.
Шу боис тадқиқот учун нарх индексини туздик. У бир хил модел ва бир хил ёшдаги автомобиллар нархини турли ойларда солиштириш имконини беради.
Агар 2023 йил июнидаги кўрсаткични 100 деб олсак, 2026 йил июлига келиб индекс 70,6 гача тушган.
Пасайиш бир маромда кечмаган.
2023 йил декабрида индекс 88,3 даражасида бўлган. 2024 йил июнига келиб 80,4 гача тушган. 2025 йил давомида бозор маълум вақт деярли бир хил даражада сақланган, аммо 2026 йилнинг биринчи ярмида нархларнинг пасайиши яна давом этган. Январ ойида индекс 79,3 бўлган бўлса, июл ойига келиб 70,6 гача тушган.
Бунда ўзгаришни фақат доллар курси билан изоҳлаб бўлмайди. Аксинча, 2025 йил якунларига кўра, сўм долларга нисбатан тахминан 6,9% га мустаҳкамланди, йиллик инфляция эса 7,3% гача пасайди.
Демак, автомобил актив сифатида ҳақиқатан ҳам арзонлашган.
Cobalt қарийб 28%, Damas эса 40% дан ортиқ арзонлашди
Бу таъсирни деярли бутун модел қаторида кўриш мумкин.
2020 йилда ишлаб чиқарилган Cobalt’лар 2023 йилда 13 минг доллардан сотувга қўйилган. 2026 йилга келиб, бундай автомобилларнинг медиан нархи 9 350 доллар атрофида бўлди. Нарх 28% га пасайган.
- 2019 йилги Gentra 13 700 дан 9 600 га.
- 2019 йилги Spark 9 450 дан 6 750 га.
- 2022 йилги Tracker 2 23 500 дан 15 200 долларга.
Айрим эски ва арзон автомобилларда пасайиш янада кучли бўлган.
2020 йилги Damas нархи 41%, 2013 йилги Nexia 2 ва 2012 йилги Matiz 38%га тушган. Буни биргина модел хусусиятлари билан изоҳлаш қийин. Пасайиш бутун бозорни қамраб олган.
Пасайишнинг деярли ярмини машинанинг ёши билан изоҳлаб бўлмайди
Бу, эҳтимол, тадқиқотнинг энг асосий натижаси бўлса керак.
Автомобил эскиргани сайин арзонлашиши керак. Шунинг учун уч йил ичида 30% га арзонлашганининг ўзи бозорда қандайдир ғайриоддий ҳолат юз берганини англатмайди.
Гап бошқа ёқда: бу 30% нинг қанчаси автомобил уч ёшга эскиргани учун, қанчаси эса ушбу тоифадаги автомобилларнинг ўзи бозорда арзонлашгани учун юз берди?
2023 йилда 2020 йилда ишлаб чиқарилган уч «ёшли» Cobalt тахминан 13 минг доллар турган. Ҳозир у олти ёшда, медиан нархи тахминан 9 350 долларни ташкил этади.
Фақат автомобилнинг ёши таъсирини баҳолаш учун бугунги кунда уч «ёшли» Cobalt, яъни 2023 йилда ишлаб чиқарилган автомобил нархи қанча эканлигига қараш мумкин. Унинг медиан нархи тахминан 10 800 доллар.
Ҳозирги уч «ёшли» ва олти «ёшли» Cobalt нархи ўртасидаги фарқ тахминан 13%ни ташкил этади. Аммо амалда 2020 йилги Cobalt тадқиқот даври мобайнида тахминан 28% қийматини йўқотган.
Демак, нарх пасайишининг тахминан ярмини автомобилнинг ёши катталашгани билан изоҳлаш мумкин. Қолган қисми эса автомобил ёши билан эмас, балки бозордаги нархлар даражасининг ўзгариши билан боғлиқ.
Шунга ўхшаш ҳолат бошқа оммавий моделларда ҳам кузатилади. Бундай таққослаш имкони бўлган танланманинг бир қисмида автомобил ёшининг нарх пасайишига қўшган ҳиссаси умумий қиймат пасайишининг тахминан ярмини ташкил этади.
Бу муҳим тафовут. Оддий амортизация автомобил эскириши натижасида унинг қиймати пасайишини билдиради. Бу ерда эса бир вақтнинг ўзида ҳам автомобилнинг ўзи, ҳам бозор арзонлашган.
Нега авваллари автомобиллар арзонлашмасди?
Нархлар пасайишини тушуниш учун бир неча йил аввал автомобил бозори қандай бўлганини эслаш керак.
Оммавий янги автомобил хариди кўпинча фақат унинг расмий нархи билан боғлиқ эмасди. Аввало шартнома олиш, автомобилни кутиш ёки мавжуд машинани қўшимча ҳақ эвазига сотиб олишга тўғри келарди.
Шунинг учун қўлдаги янги автомобил алоҳида қийматга эга эди. Бу қўшимча қиймат иккиламчи бозорга ҳам ўтарди.
Агар янги машина ҳаммага ва бирданига бўлмаса, фойдаланилган автомобил янги машинанинг ўрнини босади. Харидор нафақат металл, двигател ва қолган ресурс учун, балки бугуннинг ўзида машинага эга бўлиш имконияти учун ҳам пул тўлайди.
Шу тариқа ғайриоддий ҳолат юзага келади: автомобил эскиради, аммо тақчиллик унинг амортизациясининг салмоқли қисмини қоплайди.
Маълумотларимиз бу механизм қандай қилиб йўқолиб бораётганини кўрсатади.
- 2023 йилда тадқиқот учун олинган Telegram-каналдаги эълонларнинг қарийб учдан бир қисми бир йилгача бўлган автомобилларга тўғри келган. 2024 йилда ҳам бу улуш деярли ўзгармаган.
- 2025 йилда эса бу кўрсаткич 20% гача пасайди.
- 2026 йилда эса 9,4% гача тушди.
Деярли янги автомобилларни сотиш иккиламчи бозорда аввалги ўрнини эгалламай қўйди.
Энди харидорда муқобил вариантлар кўпайди
Шу билан бирга, янги автомобиллар бозори ҳам ўсиб бормоқда.
2026 йилнинг биринчи чорагида Ўзбекистонда 91 088 та янги машина сотилди. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 20,9% кўп. UzAuto Motors’нинг бозордаги улуши 82,6%дан 79,3%га тушди, BYD Uzbekistan Factory эса бозорнинг 8,6%ини эгаллади.
Янги ишлаб чиқарувчилар сонининг кўпайишининг ўзиёқ фойдаланилган автомобил сотувчисининг бозордаги мавқейини ўзгартиради.
Бир неча йил аввал қўлида 13 минг доллари бор одам чекланган сондаги янги автомобиллар, шартнома кутиш ёки иккиламчи бозордан машина сотиб олиш вариантларидан бирини танлаши мумкин эди.
Энди эса худди шу пулга у фойдаланилган Chevrolet’ни нафақат янги Chevrolet билан, балки BYD, Kia, Chery, Haval ва бошқа ишлаб чиқарувчиларнинг моделлари билан ҳам таққослайди.
Иккиламчи бозордаги автомобил энди фақат бошқа фойдаланилган автомобиллар билан рақобатлашмайди.
Янги автомобиллар энди нарх билан ҳам рақобат қила бошлади
3 август куни UzAuto Motors янги чегирмалар дастурини эълон қилди. Cobalt MCM учун чегирма 15 млн сўмгача, Captiva учун 45 млн сўмгача, Damas учун эса тўлиқ тўлов қилинганда 15 млн сўмни ташкил этади. Акция 10 сентябргача амал қилади.
Бу иккиламчи бозор учун айниқса муҳим. Янги автомобилнинг нархи фойдаланилган автомобил нархи учун юқори чегара вазифасини бажаради. Агар янги автомобил 10 ёки 15 млн сўмга арзонлашса, уч «ёшли» автомобил сотувчиси кечаги нархларга таяниб туролмайди.
У ҳам нархни пасайтиришга мажбур бўлади. Шу тариқа ишлаб чиқарувчининг чегирмаси аста-секин бутун иккиламчи бозорга ўтади.
Ҳатто кўп юрганлик ҳам нархни кам ўзгартиради
Маълумотларда яна бир ғайриоддийлик бор. 2020 йилги Cobalt автомобилларида 50 минг километргача юрганларининг 2026 йилдаги эълонлардаги медиан нархи 10 200 доллар атрофида. 200–400 минг километр юрган автомобилларда эса 8 700 доллар.
Автомобил бир неча юз минг километр юрса ҳам, нархдаги фарқ тахминан 15% ни ташкил қилади. Бу кутилганидан анча кам. Харидор учун автомобилнинг ишлаб чиқарилган йили муҳимроқ экан.
Аммо эълонлар маълумотлари айнан шу сабабни исботлаш имконини бермайди. Шунинг учун фақат кузатилган натижа ҳақида гапириш тўғри бўлади: бизнинг танламамизда сотувчи айтган масофадан кўра автомобилнинг ишлаб чиқарилган йили нархни кўпроқ тушунтиради.
Бу автомобиллар арзонлашишда давом этишини билдирадими?
Маълумотлар бундай хулоса чиқариш имконини бермайди. Улар ўтмиш ва ҳозирги ҳолатни кўрсатади, аммо келажакни олдиндан била олмайди. Шунга қарамай, иккиламчи автомобил бозорига босим сақланиб қолмоқда.
2026 йилнинг биринчи ярмида нархлар индекси яна пасайди. Янги автомобиллар бозори ўсмоқда, ишлаб чиқарувчилар сони кўпаймоқда, UzAuto Motors эса чегирмалар ва имтиёзли молиялаштириш дастурларидан фойдаланмоқда.
Яна бир мезон бор. Август ойидаги Avtoelon маълумотларига кўра, уч «ёшли» Cobalt янги автомобил нархининг тахминан 81%ини, Damas 80%ини, Tracker 2 эса 79%ини сақлаб қолмоқда.
Таққослаш учун, АҚШда 2026 йилнинг биринчи чорагида ўртача уч «ёшли» автомобил дастлабки тавсия этилган чакана нархининг тахминан 66%ига сотилган. Лекин 66% кўрсаткичини Ўзбекистон учун қабул қилиш хато бўлар эди.
Чунки бозорлар солиқлар, импорт чекловлари, аҳоли даромадлари, автопарк таркиби, кредит олиш имконияти ва таъмирлаш харажатлари каби омиллар бўйича бир-биридан фарқ қилади.
Нималар ўзгарди?
Янги автомобиллар тақчиллиги, навбатлар ва чекланган танлов иккинчи функцияни қўллаб-қувватларди. Автомобил жисмонан эскириши мумкин эди, аммо бозор унинг аксарият мамлакатлардаги каби тез арзонлашишига йўл қўймасди.
Энди бу механизм заифлашмоқда.
Янги автомобиллар кўпаймоқда. Ишлаб чиқарувчилар ҳам. Харидорда автомобил сотиб олишни молиялаштиришнинг кўпроқ имкониятлари пайдо бўлмоқда. Янги машиналар чегирмалар орқали рақобатлашмоқда. Олибсотарлар эълонларида янги автомобиллар тобора камайиб бормоқда.
Иккиламчи бозор ҳам аста-секин автомобил эгасига тақчиллик учун эмас, балки модел, ишлаб чиқарилган йили, ҳолати ва кейинчалик фойдаланиш имконияти учун тўламоқда.
Биз қандай ҳисобладик?
Тадқиқотга 2022 йил май ойидан 2026 йил июл ойигача бўлган даврдаги автомобил сотуви бўйича 61 мингдан ортиқ эълон киритилди. Нархларни таҳлил қилиш учун 42 мингга яқин эълондан фойдаландик, натижалар эса Avtoelon ва OLX маълумотлари билан солиштирилди.
Танламадан бўлиб тўлаш, кредит, айирбошлаш ва ғайриоддий нарх кўрсатилган эълонлар чиқариб ташланди. Маълумотларнинг аксарияти амалдаги битим нархини эмас, балки сотувчи талаб қилаётган нархни акс эттиради.
Тадқиқот иккиламчи автомобил бозорининг умумий динамикасини кўрсатади, аммо ҳар бир машинанинг техник ҳолати, босиб ўтган масофаси ишончлилиги ва муайян битимларнинг бошқа хусусиятларини ҳисобга олмайди.
