Юта штати университети олимлари 2019–2020 йилларда ўтказган тажрибада бошқа ҳудудларда мулк ёки инфратузилмага зарар етказгани учун тутиб олинган қундузлардан фойдаланган. Уларни қурғоқчил ҳудуддаги икки дарёга кўчириб, табиий тўғонлар маҳаллий ноёб балиқларнинг яшаш муҳитини яхшилай оладими, деган саволга жавоб изланган.
Тадқиқот натижалари Animal Conservation журналида чоп этилган.
Қундузларни кўпинча экотизим «муҳандислари» деб аташади. Улар қурадиган тўғонлар сув оқимини секинлаштиради, сувнинг ён-атрофга ёйилиши ва ботқоқлашган майдонлар пайдо бўлишига ёрдам беради. Шунингдек, балиқлар учун муҳим бўлган тинч ва чуқур сув ҳавзаларини ҳосил қилади. Қурғоқчилик пайтида бундай жойларнинг аҳамияти янада ортади.
Бироқ қундузларни кўчириш кутилганидан қийинроқ кечган. Саккиз ҳафталик кузатув давомида кўчирилган ҳайвонларнинг омон қолиш кўрсаткичи 40 фоизга ҳам етмаган. Шу ҳудудда аввалдан яшаган 24 та қундуздан иборат назорат гуруҳида эса бу кўрсаткич 80 фоизни ташкил этган.
Айрим қундузлар йиртқичлар туфайли, бошқалари номаълум сабаблар билан нобуд бўлган. Баъзи ҳайвонлар эса ҳаракатини кузатиш учун ўрнатилган датчикларини йўқотган. Шу сабабли кузатувдан йўқолган ҳар бир ҳайвонни нобуд бўлган деб ҳисоблаш мумкин эмас.
Кўчирилган қундузларнинг тахминан чорак қисмигина қўйиб юборилган жойда яшаб қолган. Бошқалари мосроқ ҳудуд излаб кетган. Олимларнинг қайд этишича, одатда бундай кўчиришларда ҳайвонларнинг қарийб ярми янги жойда қолади.
Шунга қарамай, тадқиқотчилар тўғонлар сонини кўпайтириш мақсадига эришилганини таъкидламоқда. Прайс дарёсида 17 та, Сан-Рафаэлда эса учта янги тўғон санаб чиқилган. Уларнинг айримлари аввалдан мавжуд сунъий иншоотлар ёнида қурилган.
Олимлар кузатув ҳудудидан кетган қундузлар ҳам шу дарё ҳавзаларининг бошқа зарарланган қисмларида ўрнашиб, фойда келтириши мумкинлигини тахмин қилмоқда. Бироқ бу эҳтимол ҳозирча тасдиқланмаган.
Энди тадқиқотчилар янги тўғонлар балиқларнинг яшаш шароитига қандай таъсир қилишини ўрганмоқчи. Демак, тўғонлар кўпайгани қайд этилган бўлса-да, дарё экотизимлари тўлиқ тиклангани ҳақида хулоса қилишга ҳали эрта.
