Armanistondagi qurolli guruxlar tomonidan Ozarbayjonning qadimiy tarixiy va madaniy markazi bo‘lmish Shusha shahri okkupatsiya qilinganligiga 24 yil bo‘ldi. 1992 yilning 7-8 may kunlari 250 yillik tarixga ega, Qorabog‘ o‘lkasida Panax Ali xon tomonidan asos solingan Shusha shahri yer yuzidan deyarli supurib tashlandi. Shaharning okkupatsiya qilinishi oqibatida ozarbayjon millatiga mansub 23 ming 156 nafar aholi kindik qonlari to‘kilgan makonlaridan haydab chiqarildi. 12 maydan boshlab qurolli guruxlar shaxardagi tarixiy-me'moriy, san'at va diniy yodgorliklarni buzib tashladi. Shu tariqa shahar vayronaga aylandi. Qurolli to‘qnashuv oqibatida 197 shushalik halok bo‘ldi. 300 kishi jaroxat oldi. Shu tariqa Tog‘li Qorabog‘da milliy tozalash jarayonlari boshlandi.
Qorabog‘ xonligining yuragida joylashgan Shusha 1751 yildan 1797 yilga qadar fors shohlari tomonidan istilo qilingan bo‘lishiga qaramay aslo taslim bo‘lmagan edi. 19-20 asrlarda mahalliy aholini ko‘chirish siyosati olib borildi. Buning natijasi o‘laroq mintaqaga arman millatiga mansub aholi ko‘chirib keltirildi, ular o‘z navbatida bu yerda qadimdan armanlar istiqomat qilib kelganini isbotlashga urinishdi.
Jahonda har bir toshi, har bir ko‘chasi musiqa bilan qorishib ketgan shaharlar kamdan kam topiladi. Biz bu borada Avstriya poytaxti Venani, Italiyaning Neapol shahrini tilga olamiz. Ozarbayjonning Shusha shahrini ham mana shu ikki shahar qatoriga qo‘shish mumkin. Tahlilchilar Shushani Ozarbayjon she'riyati va musiqasining beshigi hamda ibodatxonasi, “Kavkaz konservatoriyasi” deb atashadi. Aynan shu shaharda ozarbayjon musiqa sanatining durdonasi bo‘lmish “mug‘om” (maqom) tug‘ilgan.
Mashhur shoir Samad Vurg‘unning so‘zlari bilan aytganda, Ozarbayjonning deyarli barcha mashhur shoir va mashshoqlari Shushada tug‘ilib voyaga yetishgan. Qadimiy davrlardan to shu kunga qadar Shushalik iste'dodli musiqachilar ozarbayjon musiqasini nafaqat o‘z vatanlarida, balki butun dunyoga namoyon qildilar. Shusha va mug‘omni ozarbayjonliklar bir-biridan aslo ajratishmaydi. “Agar sen mug‘om aytishni bilmasang, o‘zingni Shushalik deb ayta olmaysan” yoki “Shushaliklar yo‘rgakdanoq mug‘om ohanglari ostida yig‘laydilar” deyishadi ozarbayjonliklar. Shu sababli ham Shushani “kuylovchi shaxar” deb atashadi. Shushalik xonandalarni nafaqat Ozarbayjonda, balki mintaqadagi boshqa mamlakatlarda ham hurmat qilishardi, e'zozlashardi.
Darxaqiqat XVIII —XIX asrlarda Shushada mashhur xonandalar tomonidan tashkil etilgan buyuk mug‘om maktablari faoliyat yuritgan. Bu maktablar nafaqat Kavkazda, balki butun Yaqin Sharqda mashxur bo‘lgan. XVIII asrda aynan Shushada mashhur shoir Mulla Panoh Voqif yashab, ijod qilgan. Uning ijodi Ozarbayjon adabiyoti va musiqasi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. Shoirning she'rlari xalq tomonidan qo‘shiq qilinib, kuylandi.
